Vertaald door Daniëlle Stensen

UITGEVERIJ LUITINGH-SIJTHOFF

© 2019 Cecilia Ahern

All rights reserved

© 2019 Nederlandse vertaling

Uitgeverij Luitingh-Sijthoff B.V., Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel: Postscript

Vertaling: Daniëlle Stensen

Omslagontwerp: Bij Barbara/Harper Collins

Opmaak binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 90 245 8492 5

ISBN 978 90 245 8493 2 (e-book)

ISBN 978 90 245 8494 9 (luisterboek)

NUR 302

www.lsamsterdam.nl

www.boekenwereld.com

Voor de fans van P.S. I Love You, waar ook ter wereld, met diepe dankbaarheid

Proloog

Reik naar de maan en als je misgrijpt, ben je nog steeds omgeven door sterren.

Dat is de inscriptie op de steen van mijn man op het kerkhof. Die zin gebruikte hij vaak. Met opgewekte stembuigingen sprak hij positieve zelfhulpspreuken uit alsof ze de brandstof voor het leven waren. Dat soort optimistische en bekrachtigende woorden hadden pas na zijn dood effect op me. Pas toen hij ze vanuit het graf tot me richtte hoorde ik ze echt, voelde ik ze, geloofde ik ze. Ik klampte me eraan vast.

Het jaar na zijn dood zette mijn man Gerry zijn leven voort door me als verrassing elke maand zijn woorden te schenken. Zijn woorden waren het enige wat ik had; geen gesproken woorden meer, maar opgeschreven woorden die uit zijn gedachten kwamen, uit zijn geest, uit een brein dat een lichaam met een kloppend hart bestuurde. Woorden betekenden leven. En ik greep ze, mijn handen om zijn brieven geklemd totdat mijn knokkels wit werden en mijn nagels afdrukken achterlieten in mijn handpalmen. Ik klampte me eraan vast alsof ze een reddingsboei waren.

Het is 1 april, zeven uur ’s avonds, en deze mevrouw met de kikker in haar bil geniet van het nieuwe heldere licht. De avonden worden langer en de korte, schokkende, bijtende tinteling van de klap die de winter heeft uitgedeeld wordt liefdevol verzorgd door de lente. Vroeger zag ik op tegen deze tijd van het jaar; ik vond de winter fijner, want dan kon ik me overal verstoppen. Het donker gaf me het gevoel dat ik achter nevel verborgen zat, dat ik onscherp was, bijna onzichtbaar. Ik wentelde me erin, genoot van de korte dagen, de lange nachten; de donker wordende hemel was mijn aftelklok naar een geaccepteerde winterslaap. Nu treed ik het licht tegemoet, ik heb er behoefte aan zodat ik niet word teruggezogen.

Mijn metamorfose leek op de plotselinge schok die je lichaam ondergaat als je je in koud water onderdompelt. Op het moment dat je ermee in aanraking komt, krijg je de overweldigende aandrang om er gillend uit te springen, maar hoe langer je onder water blijft, hoe meer je eraan went. De kou kan, net zoals het donker, een bedrieglijke troost zijn waar je nooit uit wilt komen. Maar ik deed het toch; schoppend met mijn benen en zwaaiend met mijn armen werkte ik mezelf naar de oppervlakte. Ik kwam er klappertandend en met blauwe lippen uit, ontdooide en keerde terug in de wereld.

Ik maakte de overgang van dag naar nacht, in de overgang van winter naar lente, op een overgangsplek. Op het kerkhof, dat wordt gezien als de laatste rustplaats, is het onder de oppervlakte minder vredig dan erboven. In de grond breekt de natuur de door houten kisten omhulde lichamen ijverig af. Zelfs tijdens de eeuwige rust verandert het lichaam voortdurend. Het vrolijke gelach van kinderen in de buurt doorbreekt de stilte. Ze zijn zich niet bewust van de tussenwereld waarin ze zich bevinden, van de doden onder hen en de nabestaanden om hen heen, of ze zijn er niet van onder de indruk. Rouwende mensen zijn dan misschien stil, hun pijn is dat niet. De wond zit wel vanbinnen, maar je kunt hem horen, je kunt hem zien, je kunt hem voelen. Verdriet is een mantel die de glans in onze ogen dooft, ons langzamer doet lopen en ons afzondert van de rest van de wereld.

In de dagen en maanden na de dood van mijn man ging ik op zoek naar een ongrijpbare bovenzintuiglijke verbinding met hem, omdat ik me vreselijk graag weer heel wilde voelen. Het was net een ondraaglijke dorst die gelest moest worden. Op dagen dat ik functioneerde, besloop zijn aanwezigheid me ineens van achteren en tikte me op mijn schouder, en dan voelde ik plotseling een ondraaglijke leegte. Een uitgedroogd hart. Verdriet is eindeloos onbedwingbaar.

Hij wilde gecremeerd worden. Zijn as zit in een urn, die in een nis in een urnenmuur staat. Zijn ouders hebben de nis ernaast gereserveerd. De lege plek naast hem in de nis is voor mij. Ik heb het gevoel dat ik de dood in de ogen kijk, iets waar ik toen hij doodging heel erg naar verlangde. Ik wilde alleen maar bij hem zijn. Ik zou heel graag in die nis geklauterd zijn, me als een slangenmens hebben opgevouwen en mijn lichaam om zijn as hebben gekruld.

Hij bevindt zich in de muur. Maar daar is hij niet, hier is hij niet. Hij is weg. Zijn energie is elders. Opgeloste, om me heen zwevende deeltjes materie. Als het kon, zou ik een leger inschakelen om al zijn atomen bij elkaar te zoeken om hem weer in elkaar te zetten, maar all the king’s horses and all the king’s men... Dat horen we vanaf het begin van ons leven, maar aan het einde ervan beseffen we pas wat het betekent.

We hadden het voorrecht dat we niet één, maar twee keer afscheid hebben kunnen nemen: tijdens een lang ziekbed door kanker, gevolgd door een jaar van zijn brieven. Hij liet het leven los terwijl hij in het geheim wist dat er nog iets van hem was waaraan ik me kon vastklampen, meer dan herinneringen; zelfs na zijn dood had hij een manier gevonden om samen nieuwe herinneringen te maken. Magie. Vaarwel, mijn liefste, wederom vaarwel. Dat had genoeg moeten zijn. Ik dacht ook dat het genoeg was. Misschien komen mensen daarom naar kerkhoven. Voor nog meer afscheid. Misschien draait het helemaal niet om hallo zeggen, maar is het de troost van vaarwel, een rustig en vredig uiteengaan zonder schuldgevoel. We weten niet altijd meer hoe we elkaar hebben ontmoet, maar we weten vaak nog wel hoe we uit elkaar zijn gegaan.

Het verbaast me dat ik me weer hier bevind, zowel op deze locatie als in deze gemoedstoestand. Zeven jaar na zijn dood. Zes jaar nadat ik zijn laatste brief heb gelezen. Ik was, bén verdergegaan met mijn leven, maar door de gebeurtenissen van de laatste tijd staat alles op zijn kop, ben ik totaal van slag. Ik zou verder moeten gaan, maar er is een hypnotiserende, ritmische stroming, alsof hij zijn hand naar me uitsteekt en me terugtrekt.

Ik bekijk de steen en lees zijn zin weer.

Reik naar de maan en als je misgrijpt, ben je nog steeds omgeven door sterren.

Zo voelt het dus blijkbaar. Want we hebben het gedaan, hij en ik. We hebben er vol overtuiging naar gereikt. En we hebben misgegrepen. Dit, alles wat ik heb en alles wat ik ben, het nieuwe leven dat ik de afgelopen zeven jaar zonder Gerry heb opgebouwd, zo voelt het blijkbaar om omgeven te zijn door sterren.

1

Drie maanden eerder

‘Geduldige Penelope. De vrouw van de koning van Ithaca, Odysseus. De toegewijde echtgenote en moeder met haar serieuze en vlijtige karakter werd door sommige critici weggezet als uitsluitend een symbool van echtelijke trouw, maar Penelope is een complexe vrouw, die haar plannen even behendig smeedt terwijl ze een kledingstuk weeft.’ De gids laat een mysterieuze stilte vallen terwijl hij zijn blik over zijn geïntrigeerde publiek laat gaan.

Gabriel en ik bezoeken een tentoonstelling in het National Museum. We staan op de achterste rij van de menigte op kleine afstand van de anderen, alsof we er niet bij horen, of geen deel willen uitmaken van de groep maar niet cool genoeg zijn om het risico te nemen de informatie te missen. Ik luister naar de gids, terwijl Gabriel naast me door de brochure bladert. Hij zal later woordelijk kunnen herhalen wat de gids zei. Hij is dol op dit soort dingen. Ik geniet meer van het feit dat hij dol is op dit soort dingen dan van de dingen zelf. Hij weet heel goed hoe hij de tijd kan vullen, en toen ik hem ontmoette was dat een van zijn aantrekkelijkste karaktertrekken, omdat ik al een date met het lot had. Over maximaal zestig jaar had ik een date met iemand aan gene zijde.

‘De echtgenoot van Penelope trekt ten strijde in de Trojaanse Oorlog, die tien jaar duurt, waarna hij er nog eens tien jaar over doet om terug te keren. Penelope bevindt zich in een zeer gevaarlijke situatie wanneer in totaal 108 vrijers haar een huwelijksaanzoek doen. Penelope is slim en beraamt plannetjes om tijd te rekken. Ze belooft iedere man dat ze misschien ja zal zeggen, maar zwicht voor niemand.’

Plotseling voel ik me niet meer op mijn gemak. Gabriels arm, die losjes over mijn schouder geslagen is, voelt zwaar aan.

‘Het verhaal van Penelopes weefgetouw, dat we hier zien, symboliseert een van de sluwe trucjes van de koningin. Penelope was een lijkwade aan het weven voor de uiteindelijke begrafenis van haar schoonvader Laërtes en beloofde dat ze een echtgenoot zou uitkiezen zodra de lijkwade af was. Overdag zat ze in een zaal van het paleis achter een groot weefgetouw, ’s nachts haalde ze stiekem uit wat ze had geweven. Dat hield ze drie jaar vol, wachtend tot haar echtgenoot zou terugkeren. Ze leidde haar vrijers om de tuin totdat ze herenigd waren.’

Dat knaagt aan me. ‘Heeft hij ook op haar gewacht?’ roep ik.

‘Pardon?’ vraagt de gids. Hij kijkt rond om de eigenaar van de stem te lokaliseren. De mensen in de groep gaan uiteen en draaien zich om om naar mij te kijken.

‘Penelope is de belichaming van huwelijkse trouw, maar haar echtgenoot dan? Heeft hij zich tijdens de oorlog en in de tien jaar erna voor haar bewaard?’

Gabriel grinnikt.

De gids glimlacht en vertelt kort over de negen andere kinderen die Odysseus kreeg bij vijf andere vrouwen, en over zijn lange reis om na de Trojaanse Oorlog terug te keren naar Ithaca.

‘Nee dus,’ mompel ik tegen Gabriel terwijl de groep verder loopt. ‘Stomme Penelope.’

‘Dat was een uitstekende vraag,’ zegt hij, en ik hoor dat hij geamuseerd klinkt.

Ik draai me weer om naar het schilderij van Penelope, terwijl Gabriel door de brochure bladert. Ben ik Geduldige Penelope? Ben ik overdag aan het weven en het weefsel ’s nachts aan het uithalen, waarmee ik deze trouwe en geweldige vrijer misleid terwijl ik wacht tot ik met mijn man herenigd zal worden? Ik kijk op naar Gabriel. Zijn blauwe ogen staan schalks, hij leest mijn gedachten niet. Verrassend genoeg is hij misleid.

‘Ze had onder het wachten met al die mannen naar bed kunnen gaan,’ zegt hij. ‘Niet zo’n feestnummer, die Preutse Penelope.’

Ik schiet in de lach en leg mijn hoofd tegen zijn borstkas. Hij slaat zijn arm om me heen, houdt me stevig vast en drukt een kus op mijn hoofd. Gabriel is een beer van een vent en ik zou in zijn omhelzing kunnen wonen. Hij is lang, breedgebouwd en sterk en klimt als boomchirurg, of boomspecialist zoals hij het liever noemt, de hele dag in bomen. Hij is eraan gewend op grote hoogte te verkeren, houdt van de wind en de regen, van de elementen. Hij is avonturier, ontdekkingsreiziger, en als hij niet in de top van een boom zit, zit hij er wel onder met zijn neus in een boek. ’s Avonds na het werk ruikt hij sterk naar waterkers.

We hebben elkaar twee jaar geleden tijdens het kippenvleugelfestival in Bray ontmoet. Hij stond naast me aan de toonbank en hield de rij achter zich op toen hij een cheeseburger bestelde. Hij trof me op een goed moment; ik genoot van zijn humor, wat ook zijn bedoeling was, want hij had mijn aandacht willen trekken. Het was zijn openingszin denk ik.

M’n vriend vraagt of je met hem uit wil.

Ik wil graag een cheeseburger.

Ik laat me altijd inpakken door een slechte versierpoging, maar ik heb een goede smaak wat mannen betreft. Goede mannen, geweldige mannen.

Gabriel wil verder lopen, maar ik trek hem de andere kant op, weg van de blik van Geduldige Penelope. Ze kijkt de hele tijd naar me en denkt dat ze een soortgenoot herkent als ze er een ziet. Maar ik ben niet zoals zij. Ik ben haar niet en ik wil haar niet zijn. Ik zet mijn leven niet op pauze zoals zij deed om op een onzekere toekomst te wachten.

‘Gabriel.’

‘Holly.’ Hij zegt het net zo serieus.

‘Over je vraag.’

‘Om een protestmars te organiseren tegen te vroeg opgehangen kerstversiering?’

Ik moet mijn rug krommen en mijn nek strekken om naar hem op te kijken, zo lang is hij. Zijn ogen glimlachen.

‘Nee, die andere. Of ik bij je wil intrekken.’

‘Aha.’

‘Laten we het gewoon doen.’

Hij stompt in de lucht en doet in stilte alsof hij een wave uitvoert in een stadion.

‘Als je me belooft dat we een tv nemen en dat je er elke dag als ik wakker word zo uitziet als nu.’ Ik ga op mijn tenen staan om dichter bij zijn gezicht te komen. Ik leg mijn handen op zijn wangen en voel zijn glimlach onder de baard en snor die hij laat groeien, scheert en onderhoudt als een professional; de bomenman die zijn eigen gezicht cultiveert.

‘Dat is een voorwaarde om mijn huisgenoot te worden.’

‘Neukgenoot,’ zeg ik en we giechelen als kinderen.

‘Waarom ben je toch altijd zo lekker romantisch?’ vraagt hij terwijl hij een arm om me heen slaat.

Dat was ik vroeger wel. Ik was vroeger heel anders. Naïef misschien. Maar zo ben ik niet meer. Ik omhels hem stevig en leg mijn hoofd tegen zijn borstkas. Als ik Penelopes veroordelende blik zie, hef ik zelfvoldaan mijn kin. Ze denkt dat ze me kent. Maar dat is niet zo.

2

‘Ben je klaar?’ vraagt mijn zus Ciara zacht terwijl we onder het gedruis van de menigte, die wacht tot het programma gaat beginnen, plaatsnemen op zitzakken voor in de winkel. We zitten in de etalage van Ciara’s vintage- en tweedehandswinkel, De Hamsteraar, waar ik al drie jaar met haar samenwerk. Opnieuw hebben we de winkel omgetoverd tot evenementenruimte, waar haar podcast – Hoe praat je over... – met publiek erbij wordt opgenomen. Vanavond zit ik echter niet op mijn gebruikelijke veilige plekje, achter de tafel met wijn en cupcakes. In plaats daarvan heb ik toegegeven aan het aanhoudende verzoek van mijn volhardende maar avontuurlijke en onbevreesde zusje om te gast te zijn bij de aflevering van deze week: Hoe praat je over de dood. Ik had al spijt van mijn toezegging toen het woord ‘ja’ over mijn lippen rolde, en die spijt heeft een astronomische omvang aangenomen tegen de tijd dat ik ga zitten en ik het kleine publiek voor me zie.

De kledingrekken en vitrines voor accessoires zijn tegen de muren gerold en vijf rijen met zes klapstoelen elk vullen de winkelruimte. We hebben de etalage leeggeruimd zodat Ciara en ik op een verhoging konden zitten, terwijl buiten de mensen die zich vanuit hun werk naar huis haastten in het voorbijgaan blikken werpen op de bewegende paspoppen op zitzakken achter het raam.

‘Dank je wel dat je dit doet.’ Ciara geeft me een kneepje in mijn hand.

Ik glimlach zwakjes en schat in wat ik me op de hals zou halen als ik op dit moment zou vertrekken, maar ik weet dat het dat niet waard is. Ik moet mijn belofte nakomen.

Ze schopt haar schoenen uit en trekt haar benen op tot haar blote voeten op de zitzak rusten. Ze voelt zich volkomen thuis in deze ruimte. Ik schraap mijn keel en het geluid weerkaatst via de speakers door de winkel, waar dertig mensen nieuwsgierig en vol verwachting naar me kijken. Ik klem mijn vochtige handen ineen en kijk naar de aantekeningen die ik als een uitgeputte student voor een examen verwoed heb zitten neerpennen sinds Ciara me hiervoor heeft gevraagd. Ik werd gegrepen door flarden van gedachten die ik heb opgeschreven om als inspiratie te dienen, maar op dit moment slaan ze nergens meer op. Ik zie niet waar de ene zin begint en de andere eindigt.

Mama zit op de voorste rij, een paar stoelen bij mijn vriendin Sharon vandaan, die in de stoel naast het middenpad zit waar ze meer ruimte heeft voor haar dubbele kinderwagen. Twee voetjes, de een met een sok die zijn uiterste best doet niet te vallen en de ander zonder sok, piepen onder een deken in de wagen uit, en Sharon heeft haar zes maanden oude baby in haar armen. Haar zoon van zes, Gerard, zit naast haar, met zijn ogen op zijn iPad gericht en een koptelefoon op zijn hoofd. Haar vierjarige zoon verklaart melodramatisch dat hij zich verveelt en zit zo onderuitgezakt op zijn stoel dat alleen zijn hoofd nog tegen de rugleuning rust. Vier jongens in zes jaar tijd; ik vind het heel knap dat ze er is. Ik weet dat ze al sinds het krieken van de dag op is. Ik weet hoeveel tijd het haar heeft gekost om het huis uit te komen, waarna ze nog drie keer of vaker terug naar binnen moest omdat ze iets was vergeten. Maar ze is er, mijn heldhaftige vriendin. Ze glimlacht naar me, haar gezicht een toonbeeld van uitputting, maar altijd mijn steun en toeverlaat.

‘Welkom allemaal, bij de vierde aflevering van de podcast van De Hamsteraar,’ begint Ciara. ‘Er zijn een paar vaste gasten – Betty, dank je wel dat je die heerlijke cupcakes voor ons hebt gebakken, en dank je wel Christian voor de kaas en de wijn.’

Ik kijk rond op zoek naar Gabriel. Ik weet eigenlijk wel zeker dat hij er niet is, want ik heb hem uitdrukkelijk verboden te komen, hoewel dat niet had gehoeven. Omdat hij zijn privéleven privé houdt en zijn emoties stevig onder controle heeft, ging het zijn verstand te boven dat ik met vreemden over mijn privéleven zou praten. We hebben er flink over gediscussieerd, maar op dit moment ben ik het volmondig met hem eens.

‘Ik ben Ciara Kennedy, eigenaresse van De Hamsteraar. Onlangs heb ik besloten dat het een goed idee zou zijn om een podcast te maken met de titel “Hoe praat je over...”, waarin de goede doelen aan bod komen die een percentage van de winst van deze winkel ontvangen. Deze week hebben we het over de dood – en dan vooral over verdriet en achterblijven – en we hebben Claire Byrne van Bereave Ireland te gast, en een paar mensen die baat hebben bij het fantastische werk dat Bereave doet. De opbrengst van jullie toegangskaartjes en gulle donaties gaat rechtstreeks naar Bereave. Later zal ik met Claire praten over het belangrijke, onuitputtelijke werk dat ze verrichten om mensen bij te staan die geliefden hebben verloren, maar eerst wil ik mijn bijzondere gast aan u voorstellen, die toevallig ook mijn zus is: Holly Kennedy. Je bent er eindelijk!’ roept Ciara opgewonden uit, en het publiek applaudisseert.

‘Ja,’ zeg ik met een nerveus lachje.

‘Ik dring er al vanaf het moment dat ik vorig jaar met de podcast ben begonnen bij mijn zus op aan om te komen. Ik ben heel blij dat je dit doet.’ Ze pakt mijn hand. ‘Jouw verhaal heeft me diep geraakt en ik weet zeker dat veel mensen er iets aan zullen hebben als ze horen wat je allemaal hebt meegemaakt.’

‘Dank je wel. Ik hoop het.’ Ik zie de blaadjes met aantekeningen trillen in mijn hand en ik laat Ciara’s hand los om ze tot rust te brengen.

‘“Hoe praat je over de dood” – het is geen eenvoudig onderwerp. We vinden het zo makkelijk om over ons leven te praten, over hoe we leven, hoe we beter kunnen leven, dat we ons vaak ongemakkelijk voelen als we over de dood praten en er niet diep op ingaan. Ik kan niemand anders bedenken met wie ik liever dit gesprek over verdriet zou willen voeren. Holly, wil je ons alsjeblieft vertellen hoe de dood invloed op jou heeft gehad.’

Ik schraap mijn keel. ‘Zeven jaar geleden heb ik mijn man Gerry verloren aan kanker. Hij had een hersentumor. Hij was dertig jaar oud.’

Hoe vaak ik het ook zeg, ik krijg altijd een brok in mijn keel. Dat deel van het verhaal is nog steeds echt, het brandt nog steeds heet en fel binnen in me. Ik kijk even naar Sharon voor steun en ze slaat dramatisch haar ogen ten hemel en gaapt. Ik glimlach. Ik kan het.

‘We zijn hier om over verdriet te praten, dus wat zal ik jullie eens vertellen? Ik ben niet uniek, iedereen krijgt te maken met de dood en zoals velen van jullie hier weten, is verdriet een ingewikkeld proces. Je kunt je verdriet niet beheersen, het grootste deel van de tijd lijkt het wel alsof het verdriet jou beheerst. Het enige wat je beheerst is de manier waarop je ermee omgaat.’

‘Je zegt dat je niet uniek bent,’ zegt Ciara, ‘maar ieders persoonlijke ervaring is uniek en we kunnen van elkaar leren. Het ene verlies is niet zwaarder dan het andere, maar denk je dat het verlies van Gerry intenser is doordat jullie samen zijn opgegroeid? Jullie waren al onafscheidelijk toen ik nog een kind was.’

Ik knik en vertel hoe Gerry en ik elkaar hebben ontmoet. Om het makkelijker te maken kijk ik niet naar de mensen, alsof ik tegen mezelf praat, net zoals ik onder de douche heb geoefend. ‘Ik heb hem op mijn veertiende op school ontmoet. Vanaf die dag was ik Gerry én Holly. Gerry’s vriendin. Gerry’s vrouw. We zijn samen opgegroeid, we hebben van elkaar geleerd. Ik was 29 toen ik hem verloor en Gerry’s weduwe werd. Ik heb niet alleen hem en een deel van mezelf verloren, het voelde echt alsof ik mezélf kwijt was. Ik had geen idee wie ik was. Ik moest mezelf opnieuw opbouwen.’