‘Een angstaanjagend verhaal in de stijl van The Handmaid’s Tale.’ Elle

Je mag honderd woorden per dag spreken. Eén woord meer en je krijgt een stroomstoot van duizend volt. Welkom in het nieuwe Amerika.

Dr. Jean McClellan brengt haar tijd in stilte door. Ze heeft een teller om haar pols die elk woord bijhoudt dat ze spreekt. Ieder woord boven de honderd zorgt voor een krachtige stroomstoot. En dat is niet de enige maatregel die de nieuwe regering heeft opgelegd.

Sinds er een extreem conservatieve partij aan de macht is gekomen, zijn miljoenen vrouwen hun baan kwijtgeraakt. Hun bankrekeningen zijn bevroren, hun paspoorten ingetrokken. Meisjes leren niet langer lezen en schrijven. Wie zich niet aan de regels houdt, wordt weggevoerd naar een heropvoedingskamp en komt nooit meer terug.

Dan staan er ineens twee mannen op de stoep. Voordat Jean het zwijgen werd opgelegd, was ze een begenadigd wetenschapper en nu is haar kennis hard nodig. De mannen doen Jean een aanbod dat ze niet kan weigeren: ze mag weer ongelimiteerd praten. Maar tegen welke prijs?

De pers over VOX

‘Liet me sprakeloos achter.’ Daily Mail

‘Hét boek van dit moment.’ Marie Claire

‘Dit wordt het boek waar iedereen het over heeft.’ Cosmopolitan

www.boekerij.nl

Titelpagina

Christina Dalcher

VOX

Stilte kan oorverdovend zijn

In memoriam Charlie Jones,

linguïst, professor, vriend

1

Als ze me zouden vertellen dat ik zowel de president als de Pure Beweging én die incompetente zak van een Morgan LeBron binnen een week tijd ten val zou kunnen brengen, zou ik ze niet geloven. Maar ik zou ze ook niet tegenspreken. Ik zou niets zeggen.

Ik ben inmiddels een vrouw van weinig woorden.

Vanavond bij het eten, voor ik mijn laatste lettergrepen van de dag uitspreek, steekt Patrick zijn hand uit en tikt op het zilverkleurige apparaatje om mijn linkerpols. Het is een lichte aanraking, alsof hij ook de pijn ervaart, of misschien herinnert hij me eraan stil te zijn tot de teller zichzelf om middernacht weer op nul zet. Dat is magie die plaatsvindt als ik lig te slapen, zodat ik dinsdag met een schone lei kan beginnen. Idem voor de teller van mijn dochter Sonia.

Mijn zoons hebben geen woordentellers.

Tijdens het eten gaat het gesprek zoals gewoonlijk over school.

Sonia zit ook op school, al verspilt ze er geen woorden aan hoe haar dag is verlopen. Tijdens het eten – een simpele stamppot waarvan ik het recept uit mijn hoofd ken – stelt Patrick haar vragen over haar vorderingen in huishoudkunde, gym, en de nieuwe cursus Eenvoudig budgetteren. Is ze gehoorzaam in de klas? Zal ze dat semester hoge cijfers halen? Hij weet precies welke vragen hij moet stellen: niet lukraak, maar vragen die ze alleen knikkend of hoofdschuddend kan beantwoorden.

Ik kijk toe en luister, terwijl mijn nagels halvemaantjes in mijn handpalmen boren. Sonia knikt en trekt haar neus op als mijn jongere tweeling, die het belang van ja/nee-vragen niet inziet, van hun zus wil weten hoe haar leraren zijn, wat er in de klas gebeurt, welke onderwerpen ze leuk vindt. Te veel open vragen. Ik weiger te denken dat ze het wel degelijk beseffen, dat ze haar op de proef stellen, de woorden uit haar willen wringen. Op hun elfde zouden ze immers oud en wijs genoeg moeten zijn. En ze hebben gezien wat er gebeurt als we te veel woorden gebruiken.

Sonia’s onderlip trilt als ze haar broers beurtelings aankijkt; het roze puntje van haar tong drukt tegen de rand van haar tanden of tegen de ronding van haar volle onderlip, het deel van haar gezicht dat een eigen leven leidt en omkrult. Steven, mijn oudste zoon, steekt zijn hand uit en legt zijn wijsvinger op haar mond.

Ik kan ze ook vertellen wat ze willen weten: wat al het mansvolk vooraan in de klas weet. Het is eenrichtingsverkeer. Leraren praten. Leerlingen luisteren. Het zou me te veel woorden hebben gekost.

En ik heb er nog vijf over.

‘Hoe gaat het met haar vocabulaire?’ Patrick gebaart met zijn kin in mijn richting. Hij formuleert zijn vraag anders. ‘Gaat ze vooruit?’

Ik haal mijn schouders op. Op haar zesde zou Sonia een leger van tienduizend lexemen moeten beheersen, individuele strijdkrachten die zich verzamelen en mobiliseren om aan de bevelen vanuit haar kleine, nog soepele hersens te gehoorzamen. Zou moeten, als de drie basisvaardigheden niet inmiddels tot één gereduceerd waren: eenvoudige rekenkunde. Per slot van rekening zal er op een dag van mijn dochter niet meer worden verwacht dan dat ze boodschappen doet en het huishouden runt als een toegewijde en plichtsgetrouwe echtgenote. Daarvoor moet je alleen een beetje kunnen rekenen, kennis van spellen is niet nodig. Of van literatuur. Of een stem te hebben.

‘Jij bent de cognitieve linguïst,’ zegt Patrick, terwijl hij de tafel afruimt en Steven opdraagt hem te helpen.

‘Wás.’

‘Bent.’

Ondanks mijn ervaring van een jaar rollen de extra woorden van mijn lippen voor ik ze kan tegenhouden. ‘Nee. Niet. Meer.’

Patrick kijkt naar de teller die drie entiteiten aftelt. Ik voel van elk de druk als een omineus getrommel op mijn pols. ‘Zo is het genoeg, Jean,’ zegt hij.

De jongens wisselen ongeruste blikken uit, omdat ze de gevolgen kennen als de teller het quotum overschrijdt. Een, nul, nul. Het laatste woord van deze maandag bewaar ik voor mijn dochter. De fluistering, ‘welterusten’, is amper over mijn lippen gekomen of Patricks blik zoekt de mijne. Smekend.

Ik til haar op en breng haar naar bed. Ze is zwaarder geworden, al bijna te veel een meisje om nog gedragen te worden, en ik heb mijn beide armen nodig.

Sonia glimlacht naar me als ik haar instop. Zoals gewoonlijk is er geen verhaaltje voor het slapengaan, geen Dora op avontuur, geen Poeh of Knorretje, geen Pieter Konijn in de moestuin van meneer McGregor. Het is angstaanjagend wat ze als normaal heeft leren aanvaarden.

Ik neurie haar in slaap met een liedje over spotvogels en geitenbokjes en laat de tekst als verstilde beelden in mijn hoofd meedraaien.

Vanuit de deuropening kijkt Patrick toe. Zijn schouders, ooit sterk en breed, hangen mismoedig af en zijn voorhoofd is gegroefd. Alles aan hem lijkt naar beneden te wijzen.

2

Net als op andere avonden wikkel ik me in mijn lapjesdeken van onzichtbare woorden, ik stel me voor dat ik lees en laat mijn ogen over denkbeeldige bladzijden van Shakespeare dwalen. Als ik in een wilde bui ben, kies ik voor Dante in zijn oorspronkelijke, hoogdravende Italiaans. Er is door de eeuwen heen weinig aan Dantes taal veranderd, en vanavond ploeter ik me door een vergeten lexicon. Ik vraag me af hoe de Italiaanse vrouwen zich volgens de nieuwe orde zouden gedragen als ons landelijk beleid ooit internationaal wordt.

Misschien gaan ze dan nog meer met hun handen praten.

Maar de kans is klein dat onze ziekte de andere kant van de oceaan bereikt. Voor de tv een federaal monopolie werd, voor de tellers om onze polsen, volgde ik de actualiteiten op Al Jazeera, de BBC, de drie Italiaanse omroepen RAI, en praatprogramma’s op andere zenders. Patrick, Steven en ik keken ernaar als de kinderen naar bed waren.

‘Moet dat?’ gromde Steven. Hij zat onderuitgezakt op zijn vaste stoel met in zijn ene hand een schaal popcorn en in de andere zijn mobiel.

Ik zette de tv harder. ‘Nee, het moet niet. Maar het kan.’ Wie had kunnen bedenken dat het kort daarna niet meer kon? Patrick had het al over kabelprivileges die aan een zijden draadje hingen. ‘Niet iedereen kan dit zien, Steven.’ Wat ik er niet bij zei: Geniet ervan zolang het kan.

Behalve dat er weinig te genieten viel.

Elk programma was van hetzelfde laken een pak. Ze lachten ons stuk voor stuk uit. Al Jazeera noemde ons ‘het Nieuwe Extremisme’. Ik had het grappig gevonden als ik hun gelijk niet had herkend. Britse politieke opinieleiders schudden hun hoofd, alsof ze wilden zeggen: Gut o gut, die stomme yankees. Wat doen ze nu weer? De Italiaanse experts, die door zwaar opgemaakte seksbommen in bikini werden aangekondigd, schreeuwden en spotten en schaterden.

Ze lachten ons uit. Ze zeiden dat we moesten dimmen voordat we straks allemaal kapjes en vormeloze lange gewaden droegen. Op een van de Italiaanse zenders zag ik een obscene sketch van twee als puritein verklede mannen die elkaar van achteren namen. Dachten ze echt op deze manier over de Verenigde Staten?

Ik weet het niet. Ik ben het land niet meer uit geweest sinds de geboorte van Sonia en nu kan ik het wel vergeten.

Onze paspoorten werden eerder ingenomen dan onze woorden.

Extra toelichting: sommige van onze paspoorten.

Ik ontdekte dat onder bijna banale omstandigheden. In december kwam ik erachter dat de paspoorten van Steven en de tweeling waren verlopen en ik diende online drie nieuwe aanvragen in. Sonia, die alleen een officiële geboorteakte en vaccinatieboekje had, had een ander formulier nodig.

Het verlengen van de passen voor de jongens was een fluitje van een cent, net zo vlot als die van Patrick en mij altijd waren doorgekomen. Tot ik op de link voor paspoortaanvragen klikte en naar een pagina werd geleid die ik niet eerder had gezien, met één enkele vraag: IS DE AANVRAAG VOOR MAN OF VROUW?

Ik wierp een zijdelingse blik op Sonia, die in mijn provisorische werkkamer op het tapijt met haar blokkendoos speelde, en vinkte het vierkantje aan naast VROUW.

‘Rood!’ riep ze, terwijl ze naar het scherm keek.

‘Ja, meis,’ zei ik. ‘Rood. Heel goed. Of?’

‘Pioen.’

‘Nog beter.

Ze voegde er uit eigen beweging aan toe: ‘Vuur! Kers!’

‘Wat knap van je, liefje. Ga zo door,’ zei ik en met een klopje op haar rug zette ik een nieuwe blokkendoos op de grond.

Ik keek weer op het scherm en besefte dat Sonia de eerste keer gelijk had gehad. Het scherm was rood. Een bloedrood dat pijn deed aan je ogen.

Neem s.v.p. contact op met onderstaand nummer. U kunt ons ook een bericht sturen, zie aanvragen.overheid.org. Dank u!

Ik probeerde het nummer tig keer te bellen en uiteindelijk stuurde ik een bericht. Bijna twee weken later kreeg ik antwoord. Soort van. Nog eens anderhalve week later ontving ik een mailtje dat ik me bij de afdeling Paspoorten van de gemeente moest melden. Ik ging er met de geboorteakte van Sonia naartoe.

‘Kan ik u helpen, mevrouw?’ vroeg de medewerker achter de balie.

‘Ja, als u de paspoorten afwikkelt.’ Ik schoof het papierwerk door de gleuf in het loket.

De medewerker, die hooguit negentien was, pakte het aan, zei dat ik moest wachten en maakte aanstalten om te gaan, maar hij kwam toch nog even terug naar het loket. ‘O, ik heb uw paspoort nodig om een kopie te maken. Het is zo gebeurd.’

Ik kreeg te horen dat het paspoort van Sonia over een paar weken gereed was. Wat ze er niet bij vertelden, was dat het mijne ongeldig was verklaard.

Dat ontdekte ik pas veel later. En Sonia heeft het hare nooit gekregen.

In het begin wisten een aantal mensen te ontkomen. Ze staken de grens met Canada over of namen de boot naar Cuba, Mexico of de Cariben. Het duurde niet lang voor de overheid controleposten instelde en de muur die Californië, Arizona, New Mexico en Texas van Mexico scheidde stond er al, dus de uitstroom werd rap ingedamd.

‘Het kan niet zo zijn dat onze burgers, onze gezinnen, onze moeders en vaders op de vlucht slaan,’ zei de president in een van zijn vroegere redevoeringen.

Ik denk dat we nog weg hadden kunnen komen als Patrick en ik met zijn tweeën waren geweest. Maar met vier kinderen, van wie er een nog zo jong dat ze wippend in haar kinderstoeltje ‘Canada!’ tegen de schildwachten had gekraaid: vergeet het maar.

Dus vanavond ben ik niet in een wilde bui, niet nu ik wederom moet concluderen dat we ons als makke schapen in eigen land tot gevangenen hebben laten knechten, niet nadat Patrick me in zijn armen nam en zei dat ik te lang bleef kauwen op hoe het ooit was.

Hoe het ooit was.

Zo was het ooit: we bleven tot laat op. We sliepen in het weekend uit en lazen eerst de krant voor we aan de karweitjes begonnen. We hadden borrels en etentjes en als het in de zomer mooi weer was zetten we de barbecue aan. We deden kaartspelletjes. Eerst de eenvoudige kinderdingen en later, toen de jongens oud genoeg waren om een vijf van een zes te onderscheiden, toepen en bridge.

Ik zocht in mijn eentje mijn vriendinnen op. ‘Kakelpraat’ noemde Patrick het als we uitgingen met de meiden, maar hij bedoelde dat niet onaardig. Het was gewoon mannentaal, dat hoorde erbij. Dat hield ik mezelf tenminste voor.

We gingen naar boekenclubs en naar koffiehuizen; in de wijnbar praatten we over politiek, later moest dat thuis in de kelder – onze variant van Lolita lezen in Teheran. Patrick vond het nooit erg als ik in mijn eentje wegging, hij maakte er wel eens grappen over. Tot er niets meer te lachen viel. We waren, in zijn woorden, de stemmen die niet tot zwijgen gebracht konden worden.

Maar goed, tot zover de standvastigheid van Patrick.

3

In de beginperiode, voor we doorhadden welke toekomst ons wachtte, was er een vrouw die in het oog sprong, een die luidruchtig van zich liet horen. Ze heette Jackie Juarez.

Ik denk liever niet aan Jackie, maar anderhalf jaar geleden, kort na de inauguratie, zit ik met de kinderen in de huiskamer en zeg ‘sst’ als ze te hard lachen, omdat Sonia een slaapje doet.

De vrouw op tv is hysterisch aan het krijsen, merkt Steven op als hij met drie schaaltjes roomijs uit de keuken komt.

Hysterisch. Ik heb een hekel aan dat woord. ‘Wat?’ vraag ik.

‘Vrouwen zijn psychische wrakken,’ vervolgt hij. ‘Dat is geen nieuws, ma. Je weet wat ze over hysterische vrouwen en doorgeslagen moeders zeggen.’

‘Wat dan? En wie zegt dat?’

‘Het kwam vandaag in de klas ter sprake. Een of andere vent beweert het, Cooke of zoiets.’ Steven deelt de toetjes uit. ‘Verdorie, niet alle schaaltjes zijn gelijk. Ma, wil jij een kleine of een grote?’

‘Een kleine.’ Ik vecht sinds mijn laatste zwangerschap tegen de pondjes.

Hij rolt met zijn ogen.

‘Wacht maar tot je veertig bent,’ zeg ik. ‘Dan weet je wat je stofwisseling kan aanrichten. En sinds wanneer lees jij Crooke? Ik wist niet dat Beschrijving van het lichaam van de man tegenwoordig verplichte pulp is op school.’ Ik neem een lepel van de muizenportie ijs. ‘Of verplichte literatuur voor je profiel.’

‘Het is nu religie voor je profiel, ma,’ zegt Steven. ‘Nou ja. Cooke, Crooke, wat is het verschil?’

‘Een r, knul.’ Ik draai me om naar de rabiate vrouw op tv.

Ze is vaker te zien, dan gaat ze bijvoorbeeld tekeer over ongelijke beloning en het glazen plafond, en zinspeelt op haar nieuwe boek. Er is er weer een op komst, met de onheilstitel Ze beletten ons het spreken, met als ondertitel: Over het patriarchaat en je stem. Op het omslag staat een rij felgekleurde poppen – Barbies, Kewpies, Raggedy Anns – die je met starre ogen aankijken en elke pop is gekneveld met zo’n akelige riem met een bal.

‘Jasses,’ zeg ik tegen Patrick.

‘Schromelijk overdreven, vind je ook niet?’ Hij kijkt iets te begerig naar mijn smeltende ijs. ‘Ga je dat nog opeten?’

Ik reik hem het schaaltje aan zonder mijn blik van de tv af te wenden. Iets aan die balknevels zit me dwars. Misschien zijn het de riemen. Het zwarte kruisvormige tuigje met de bloedrode stip in het midden dat dwars over hun gezicht is aangesnoerd. Ze lijken op van die hoofddoeken die alles behalve de ogen aan het zicht onttrekken. Misschien is dat het wel.

Jackie Juarez heeft nog zes andere boeken geschreven, met stuk voor stuk vlammende titels als Kop dicht en af, Blootsvoets en zwanger: aldus het religieuze recht en De wandelende baarmoeder, die favoriet is bij Patrick en Steven. Het artwork van die laatste is wanstaltig.

Nu tiert ze tegen de interviewer, die haar misschien beter geen ‘feminazi’ had kunnen noemen. ‘Weet je wat je overhoudt als je de feminist uit de feminazi haalt?’ Jackie wacht zijn antwoord niet af. ‘Nazi. Dat heb je dan. Nou tevreden?’

De interviewer is murw gebeukt.

Jackie negeert hem en richt haar zwaar opgemaakte ogen op de camera. Het is alsof ze het rechtstreeks tegen mij heeft. ‘Jullie hebben geen idee, meiden. Geen flauw idee. We zitten op een spekgladde helling richting prehistorie. Denk na. Denk na waar jij staat en waar je dochters zullen staan als het hof de klok terugdraait. Denk aan termen als “toestemming echtgenoot” en “zijn wil is wet”. Denk aan de dag dat je wakker wordt en beseft dat je nergens meer zeggenschap over hebt.’ Na die laatste woorden klemt ze haar kaken stijf op elkaar.

Patrick geeft me een kus. ‘Ik moet vroeg uit de veren, schat. Ontbijtvergadering met de grote jongens, je weet wel waar. Truste.’

‘Truste, liefje.’

‘Ze moet haar medicijnen een keer innemen,’ zegt Steven met zijn blik op de tv. Hij heeft een zak Doritos op schoot en verbrijzelt er vijf tegelijk tussen zijn kiezen. De puberteit heeft zijn voordelen.

‘Roomijs en Doritos, jongen?’ zeg ik. ‘Kijk maar uit.’

‘Heldenvoer, ma. Zeg, mag ik wat anders opzetten? Dat wijf bezorgt me een wegtrekker.’

‘Ja, hoor.’ Ik geef hem de afstandsbediening en Jackie Juarez en haar tirade maken plaats voor Duck Dynasty.

‘Moet dat echt, Steve?’ Ik kijk naar de bebaarde, in schutkleuren gehesen eendenjagers die over politiek zwatelen.

‘Tering, ma, ze zijn hilarisch.’

‘Ze zijn niet goed snik. En let op je taal.’

‘Het is maar voor de lol, ma. Dat soort mensen bestaan niet eens.’

‘Ooit in Louisiana geweest?’ Ik pak de chips van zijn schoot. ‘Je vader heeft mijn ijs opgegeten.’

‘Mardi Gras twee jaar geleden. Moet ik me zorgen maken over je geheugen?’

‘New Orleans ligt niet in Louisiana.’

Misschien ook wel, bedenk ik. Als je erbij stilstaat, wat is dan het verschil tussen een provinciaalse proleet die mannen aanspoort met een jonge griet te trouwen en die rare traditie in New Orleans, waarbij bezopen kantoorlullen kralenkettingen gooien naar elke meid die haar tieten laat zien?

Waarschijnlijk weinig.

En zie de staat van het land in soundbites van vijf minuten: Jackie Juarez in haar mantelpakje en met klodders mascara die hel en verdoemenis preekt, en haat prekende proleten. Of misschien is het wel andersom. Die proleten werpen me vanaf het scherm tenminste geen beschuldigende blikken toe.

Steven heeft zijn tweede blikje cola opengetrokken en is aan zijn tweede schaal ijs bezig – correctie: hij lepelt het laatste restje rechtstreeks uit de bak – en wenst me dan ook welterusten. ‘Morgen proefwerk religieuze studie voor mijn profiel.’

Sinds wanneer waren tweedejaars al met hun profiel bezig? En waarom koos hij niets zinnigs, zoals biologie of geschiedenis? Ik vraag het aan hem.

‘Religieuze studie is nieuw. Iedereen krijgt het, ook de brugklassers. Volgens mij zit het vanaf volgend jaar bij het vaste lespakket.’ Hij loopt naar de keuken. ‘Nou ja, daardoor dus geen tijd voor biologie of geschiedenis.’

‘Wat houdt het in? Vergelijkende theologie? Daar kan ik voor een openbare school nog wel in meegaan.’

Hij komt terug met een brownie. Zijn slaapmutsje. ‘Nou nee, meer in de richting van christelijke filosofie. Goed, truste, ma. Je bent lief.’ Hij geeft me een kus op mijn wang en verdwijnt naar de gang.

Ik zoek de zender met Jackie Juarez weer op.

Ze is mooier in het echt, en het valt niet te zeggen of ze sinds de diploma-uitreiking is aangekomen of dat de camera er de spreekwoordelijke vijf kilo bij doet. Ondanks de professionele make-up en het dito kapsel ziet Jackie er moe uit, alsof twintig jaar razernij sporen op haar gezicht heeft achtergelaten.

Ik vermorzel nog een Dorito tussen mijn kiezen, lik de zoutige chemische troep van mijn vingers en zet de zak gauw weg.

Jackie kijkt me aan met kille blik; die ogen van haar zijn niet veranderd.

Ik zit niet op haar beschuldigingen te wachten. Twintig jaar geleden ook al niet, en ik herinner me de dag waarop het begon. De dag waarop het bergafwaarts ging met de vriendschap tussen mij en Jackie.

‘Je komt toch wel demonstreren, hè?’ Jackie stond zonder beha of make-up in de deuropening van mijn kamer, waar ik omringd door bibliotheekboeken over neurolinguïstiek languit op de grond lag.

‘Geen tijd. Druk.’

‘Godsamme, Jean, dit is veel belangrijker dan die stomme studie over afasie. Richt je toch eens op de mensen die er nog zijn!’

Ik keek op en hield mijn hoofd schuin als een onuitgesproken vraag.

‘Oké, oké.’ Ze hief haar handen. ‘Ze zijn er nog. Sorry. Ik wil alleen zeggen dat het ding met het Hooggerechtshof heel actueel is.’ Jackie had het altijd over ‘het ding’ als het over politiek ging: verkiezingen, kandidaatschappen, redevoeringen, alles. Dat gerechtsding. Dat speechding. Dat verkiezingsding. Ik werd er stapelgek van. Je zou denken dat een sociolinguïst meer aandacht had voor haar vocabulaire.

‘Nou ja, ik ga erheen,’ zei ze. ‘Je mag me bedanken als de Senaat straks de zetel van Grace Murray bevestigt. De enige vrouw, mocht het je interesseren.’ Ze begon weer over ‘die klootzakken van een vrouwenhaters bij de hoorcommissie twee jaar geleden’.

‘Dank je, Jackie.’ Ik kon mijn lach niet inhouden.

Zij lachte niet.

‘Juist.’ Ik schoof een schrijfblok opzij en stak het potlood in mijn paardenstaart. ‘Mag het wat minder? De neurowetenschap is geen kattenpis. We hebben professor Wu en die is genadeloos. Joe ligt eruit. Mark ligt eruit. Hannah ligt eruit. Die twee meiden uit New Delhi, die altijd arm in arm lopen en zo ongeveer hun kontafdruk op de stoelen in de studiezaal van de bieb hebben achtergelaten? Zij liggen er ook uit. We zitten niet elke dinsdag te keuvelen over woeste echtgenoten met tragische huisvrouwen of dat de sms-taal van jongeren de toekomst is.’

Jackie pakte een bibliotheekboek van mijn bed, sloeg het open en keek naar de titel boven aan de bladzijde. ‘Etiologie van beroerte bij patiënten met afasie van Wernicke. Spannend hoor, Jean.’ Ze liet het boek vallen en het belandde met een doffe plof op de sprei.

‘Dat is het zeker.’

‘Best. Blijf jij lekker hier in je laboratoriumbubbel terwijl de rest wel gaat.’ Jackie pakte het boek nogmaals op en krabbelde twee zinnen op de achterkant, waarna ze het weer neerlegde. ‘Voor het geval je heel even de tijd hebt om je senatoren te bellen, Bubbelmeisje.’

‘Ik vind mijn bubbel prettig,’ zei ik. ‘En dat is een bibliotheekboek.’

Jackie zou nog onverschillig reageren als ze de steen van Rosetta met een spuitbus verf had bewerkt. ‘Ja, vast, jij en de rest van de blanke feministen. Ik hoop niet dat je bubbel ooit uiteenspat.’ Met die woorden liep ze de deur uit, met een rits kleurige armbandjes om haar pols.

Toen ons huurcontract afliep, gaf Jackie aan het niet te willen verlengen. Ze zou met een paar andere meiden een flat in Adams Morgan betrekken.

‘Betere energie daar,’ zei ze. ‘Gefeliciteerd met je verjaardag, trouwens. Volgend jaar ben je een kwart eeuw. Marylin Monroe zei het al: “Daar staat een meisje bij stil.” Hou je taai en bedenk wat je moet doen om je vrijheid te behouden.’

Ze liet een paar cadeautjes voor me achter met een duidelijke bedoeling: bubbelkauwgum met van die stomme cartoons op de verpakking, gewikkeld in bubbeltjesplastic, een fles roze badschuim met een plastic toverstokje aan de dop, een toiletreiniger die roze schuim produceerde, een flesje spumante uit Californië en een pakje met vijfentwintig ballonnen.

Ik dronk die avond de fles wijn leeg en kneep alle bubbeltjes in het plastic plat. De rest gooide ik in de vuilnisbak.

Ik heb Jackie nooit meer gesproken en op avonden als deze heb ik daar spijt van. Misschien waren de dingen anders gelopen: de verkiezingen, de nominaties, de bevestiging, de wettelijke bepalingen.