‘Een ontroerend portret van moederliefde en een onthutsend relaas van wat ontheemde mensen moeten doorstaan. Het is nauwelijks voorstelbaar dat er dit jaar een roman uitkomt die urgenter en relevanter is dan deze.’

– The Guardian

Ik daag je uit: lees het eerste hoofdstuk en leg het boek weer weg. Het gaat je niet lukken. Waanzinnig, wat een boek!

– Stephen King, bestsellerauteur

Een intens spannend en diep menselijk verhaal. Het geeft stem en gezicht aan de migranten die de zuidgrens in de VS proberen over te steken en maakt ze op die manier onvergetelijk.

– Kirkus Reviews (starred review)

Eigentijds en urgent – een boek waar niemand omheen kan. Het boek hielp mij om te bevatten waarom iemand alles wat hem lief is achter zich wil laten, om te snappen hoe enorm moedig en vastberaden je moet zijn om die grens over te komen. Een heftige, ijzersterke roman – een eyeopener.

– Tracy Chevalier, auteur van Het meisje met de parel

Een verbijsterend en tegelijk hoopvol boek dat je raakt tot diep in je ziel.

– Publishers Weekly (starred review)

Nooit eerder heb ik zo sterk ervaren dat een boek mij verandert en uitdaagt, dan bij Wie omkijkt. Dit boek is werkelijk een openbaring.

– Elin Hilderbrand, auteur van Zomerzusjes

Een strak, spannend, slim, onvoorspelbaar boek. Dit verhaal is een bewijs van de onvoorstelbare kracht van angst en van hoop – en van het vertrouwen dat er meer goede dan slechte mensen bestaan.

– John Grisham, bestsellerauteur

JEANINE CUMMINS

WIE OMKIJKT

Vertaald door Carola van der Kruk-de Boer en Annet Niewold-de Boer

Uitgeverij Mozaïek – Utrecht

Deze roman is fictie. Alle personages, organisaties en gebeurtenissen in deze roman zijn ontsproten aan de verbeelding van de auteur of zijn gefictionaliseerd.

Het citaat op p. 64 is overgenomen uit Gabriel García Márquez, Liefde in tijden van cholera (Amsterdam 1986), de Nederlandse vertaling van Amor en los tiempos del coléra. De bijbelcitaten in dit boek zijn overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling.

Vertaling: Carola van der Kruk-de Boer en Annet Niewold-de Boer Ontwerp omslag: bij Barbara (gebaseerd op het Amerikaanse omslag van Omar Chapa)

Auteursfoto: Joseph Kennedy

Lay-out en dtp binnenwerk: Gewoon Geertje

ISBN 978 90 239 5948 9

ISBN 978 90 239 5949 6 (e-book)

NUR 302

Oorspronkelijk uitgegeven door Flatiron Books, New York, VS, onder de titel American Dirt.

Engelstalige uitgave © 2020 Jeanine Cummins

Nederlandse uitgave © 2020 Uitgeverij Mozaïek, Utrecht

www.uitgeverijmozaiek.nl

Alle rechten voorbehouden

Uitgeverij Mozaïek vindt het belangrijk om op milieuvriendelijke en verantwoorde wijze met natuurlijke bronnen om te gaan. Bij de productie van het papieren boek van deze titel is daarom gebruikgemaakt van papier waarvan het zeker is dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid.

Voor Joe

Era la sed y el hambre, y tú fuiste la fruta.

Era el duelo y las ruinas, y tú fuiste el milagro.

Er was dorst en honger, en jij was de vrucht.

Er was pijn en verderf, en jij was het wonder.

Pablo Neruda, ‘Wanhoopslied’

1

Een van de eerste kogels vliegt naar binnen door het open raam boven het toilet waar Luca staat te plassen. Hij begrijpt niet meteen dat het een kogel is en hij heeft geluk dat het projectiel hem niet recht tussen zijn ogen raakt. Het ding maakt een zacht geluid als het langs hem heen vliegt en zich in de betegelde muur boort. Luca registreert het nauwelijks. De kogelregen die erop volgt is echter luid, daverend en bulderend, ratelend als een helikopter die met grote snelheid voorbij raast. Er klinkt ook een hoop geschreeuw, maar dat wordt al snel gesmoord door het geweervuur. Voordat hij zijn broek kan dichtritsen, de deksel van de wc-pot kan dichtdoen en erop kan klimmen om naar buiten te kijken, voordat hij heeft kunnen zien waar die verschrikkelijke herrie vandaan komt, zwaait de badkamerdeur open en stormt Mami naar binnen.

‘Mijo, ven,’ zegt ze, zo zachtjes dat Luca haar niet kan horen.

Ruw duwt ze hem richting de douche. Hij struikelt over de tegel bij het opstapje en valt voorover. Mami landt boven op hem, waardoor hij een tand door zijn lip valt. Hij proeft bloed. Een donkere druppel maakt een klein rood cirkeltje op de groene vloertegel. Mami duwt Luca in de hoek.

Er zit geen deur in deze douche, en er is geen gordijn. Het is gewoon een hoek in de badkamer van zijn abuela, met een extra betegeld muurtje, zodat het toch een douchecel lijkt. Deze muur is ongeveer een meter zeventig hoog en een meter breed – met een beetje geluk net groot genoeg om Luca en zijn moeder aan het zicht te onttrekken. Luca’s rug zit klem, zijn smalle schouders raken beide muren. Zijn knieën heeft hij opgetrokken naar zijn kin, en Mami’s lichaam is om hem heen gevouwen als het schild van een schildpad. De deur van de badkamer staat nog steeds open. Dat baart Luca zorgen, hoewel hij vanwege het schild van zijn moeder en de primitieve barricade van het douchemuurtje de deuropening niet kan zien. Het liefst zou hij zich loswurmen en de deur met zijn vinger een zacht duwtje geven. Hij weet niet dat zijn moeder hem opzettelijk heeft laten openstaan omdat een gesloten deur erom vraagt uit te zoeken wat zich daarachter bevindt.

Het geknetter van geweervuur gaat buiten onverminderd door en mengt zich met de geur van houtskool en verbrand vlees. Papi is daarbuiten carne asada aan het bakken, en Luca’s lievelings-hapje: kippenpootjes. Luca vindt ze alleen lekker als ze een beetje zijn aangebrand, als het velletje zo heerlijk knapperig is.

Zijn moeder tilt haar hoofd heel even op om hem aan te kunnen kijken. Ze legt haar handen om zijn gezicht en probeert zijn oren te bedekken. Buiten lijken de schoten elkaar minder snel op te volgen. Dan is het even stil, waarna het geluid in korte salvo’s terugkeert. Een echo van het onregelmatige, wilde ritme van zijn hart, denkt Luca. Tussen het kabaal door kan Luca de radio nog steeds horen. Een vrouwenstem kondigt ¡La Mejor 100.1 FM Acapulco! aan, waarna Banda MS zingt hoe fijn het is om verliefd te zijn. Iemand schiet de radio kapot, en dan klinkt er gelach. Mannenstemmen. Twee of drie – Luca weet het niet zeker. Harde voetstappen op Abuela’s binnenplaats.

‘Is hij hier?’ vraagt een van de stemmen. De man staat net aan de andere kant van het raam.

‘Hier.’

‘En het kind, heb je dat ook gezien?’

‘Mira, er is hier een jongen. Is dit hem?’

Luca’s neef, Adrián. Hij draagt voetbalschoenen en een shirt van Hernández. Adrián kan een balón de fútbol wel zevenenveertig keer hooghouden met zijn knieën, zonder hem op de grond te laten stuiteren.

‘Ik weet het niet. Lijkt me de juiste leeftijd. Maak een foto.’

‘Hé, kip!’ zegt een andere stem. ‘Man, dit ziet er goed uit. Willen jullie kip?’

Luca’s hoofd zit onder zijn mami’s kin, haar lichaam is strak om hem heen geklemd.

‘Laat die kip liggen, pendejo. Doorzoek het huis.’

Luca’s mami zit nog steeds op haar hurken en probeert haar evenwicht te bewaren, waardoor ze Luca nog harder tegen de betegelde muur duwt. Plotseling horen ze het gepiep en de knal van de achterdeur. Voetstappen in de keuken. Met tussenpozen geweervuur in het huis.

Mami draait haar hoofd opzij en ziet het druppeltje bloed van Luca op de tegelvloer, helderrood, glanzend door het streepje licht dat via het raam naar binnen valt. Haar adem stokt in haar keel, Luca kan het voelen.

Het is nu stil in huis. In de hal die leidt naar de deur van de badkamer ligt tapijt. Mami trekt de mouw van haar blouse over haar hand en Luca kijkt doodsbang toe terwijl ze zich bij hem vandaan buigt en zich uitstrekt naar de bloedspetter. Ze veegt er met haar mouw overheen. Er blijft alleen een vage vlek achter. Meteen werpt ze zich weer over Luca heen, precies op het moment dat de man in de hal de loop van zijn Kalasjnikov gebruikt om de deur helemaal open te gooien.

Ze zijn waarschijnlijk met z’n drieën, want Luca kan nog steeds twee stemmen horen op de binnenplaats. Aan de andere kant van de douchemuur ritst de derde man zijn broek open en leegt zijn blaas in Abuela’s toilet.

Luca ademt niet. Mami ademt niet. Hun ogen zijn gesloten, hun lichamen roerloos, zelfs hun bloed verstart. Ze zijn volmaakt versteend.

De man hikt, spoelt het toilet door en wast zijn handen. Hij droogt ze af aan Abuela’s goede gele handdoek, die ze alleen gebruikt bij feestjes.

Als de man is vertrokken, bewegen ze zich nog altijd niet. Ook niet nadat ze de keukendeur opnieuw hebben horen piepen en dichtslaan. Ze blijven daar zitten, in hun hechte kluwen van ledematen, met gesloten ogen en verstrengelde vingers. Zelfs nadat de man zich bij zijn kameraden heeft gevoegd, nadat ze hem hebben horen zeggen dat het huis leeg is en dat hij nu kip gaat eten omdat het zonde is om goed barbecuevlees te verspillen terwijl er in Afrika kinderen omkomen van de honger.

De man staat nog zo dicht bij het raam dat Luca hem kan horen smakken als hij de kip naar binnen werkt. Geluidloos concentreert Luca zich op zijn ademhaling – in en uit, in en uit. Hij probeert zichzelf wijs te maken dat het maar een droom is, een verschrikkelijke droom, die hij al veel vaker heeft gehad. Hij wordt dan altijd met een bonzend hart wakker, waarna hij met een zucht van opluchting ontdekt: het was maar een droom. Want dit zijn de moderne boemannen van stedelijk Mexico. En zelfs als ouders hun best doen niet over het geweld te praten waar kleine oortjes bij zijn, een andere radiozender opzetten als er nieuws is over weer een schietpartij, en de scherpe randjes van hun eigen angst proberen te verbergen, zijn de kinderen van alles op de hoogte, omdat ouders niet kunnen voorkomen dat hun kinderen met leeftijdsgenoten praten. Op de schommels, op het fútbol-veld, in de wc’s op school – overal komen de gruwelverhalen bij elkaar en worden ze groter. Alle kinderen, rijk, arm, of uit de middenklasse, hebben lijken op straat zien liggen, zijn getuige geweest van toevallige moorden. En zo weten ze dat gevaar gradaties kent en dat sommige families meer risico lopen dan andere. Dus hoewel Luca nooit enig bewijs heeft gezien dat zijn ouders risico lopen, hoewel ze hun zoon hebben voorgeleefd dat ze moedig zijn, wist hij dat deze dag zou komen. Maar dat maakt het niet minder verschrikkelijk.

Het duurt eindeloos lang voordat Luca’s moeder haar klemmende handen van zijn nek weghaalt, voordat ze juist zo ver achterover leunt dat hij ziet dat de lichtval door het badkamerraam is veranderd.

Wat een weldadig moment nadat je doodsangsten hebt uitgestaan en voordat de harde waarheid daarover tot je doordringt. Als hij uiteindelijk zijn lichaam weer kan bewegen, wordt Luca heel even overweldigd door een intens gevoel van blijdschap omdat hij nog leeft. Een kort moment geniet hij van het schurende gevoel van zijn adem die door zijn borstkas jaagt. Hij legt zijn handpalmen plat op de vloer om de koude tegels te voelen.

Mami zakt in elkaar tegen de muur tegenover hem. Ze maakt een kauwende beweging met haar kaak waardoor het kuiltje in haar linkerwang tevoorschijn komt. Het is vreemd om haar met haar zondagse schoenen in de douche te zien.

Luca raakt de snee in zijn lip aan. Het bloed is al opgedroogd, maar hij schuurt er met zijn tanden overheen, waardoor het wondje weer opengaat. Als dit een droom was, zou hij geen bloed proeven.

Uiteindelijk staat Mami op. ‘Hier blijven!’ instrueert ze hem fluisterend. ‘Verroer je niet totdat ik je kom halen. Geen enkel geluid! Begrepen?’

Luca probeert haar hand te grijpen. ‘Mami, niet weggaan.’

‘Mijo, ik kom snel weer terug, oké? Blijf maar hier.’ Moeizaam maakt Mami Luca’s vingers los. ‘Verroer je niet,’ zegt ze weer. ‘Je bent een lieve jongen.’

Luca vindt het niet moeilijk om te gehoorzamen. Niet omdat hij zo’n volgzaam kind is, maar omdat hij niet wil zien wat er is gebeurd. Zijn hele familie is daar buiten, op Abuela’s binnenplaats. Vandaag is het zaterdag 7 april, de dag van zijn nichtje Yénifers quinceañera, het feest voor haar vijftiende verjaardag. Ze draagt een lange witte jurk. Haar vader en moeder zijn er, Tío Alex en Tía Yemi, en Yénifers jongere broertje, Adrián, die pas negen is geworden en graag vertelt dat hij een jaar ouder is dan Luca, hoewel ze eigenlijk maar vier maanden schelen.

Voordat Luca moest plassen, hadden Adrián en hij de balón rondgetrapt met hun andere primos. De moeders hadden rond de tafel in de patio gezeten, hun palomas met ijs stonden op een servet, de glazen nat van de condens. De laatste keer dat ze allemaal bij elkaar in Abuela’s huis waren geweest, was Yénifer per ongeluk het toilet binnengelopen toen Luca daar bezig was. Hij had zich toen zo ontzettend geschaamd dat hij er nu op had aangedrongen dat zijn moeder met hem meeging om voor de deur de wacht te houden. Abuela vond het maar niets. Ze zei tegen Mami dat ze hem verwende, dat een jongen van zijn leeftijd in staat moest zijn om zelfstandig naar het toilet te gaan. Maar Luca is enig kind en dus krijgt hij meer voor elkaar dan andere kinderen.

Hoe dan ook, nu is Luca alleen in de badkamer. Hij probeert er niet aan te denken, maar de gedachte dringt zich onverbiddelijk aan hem op: de geïrriteerde woorden tussen Mami en Abuela waren misschien wel de laatste die ze met elkaar gewisseld hebben. Luca was schoorvoetend naar de tafel gelopen en had zijn moeder iets in het oor gefluisterd. Abuela zag het, schudde haar hoofd, hief haar vinger vermanend in hun richting en gaf haar commentaar; ze had een speciale manier van glimlachen als ze ergens kritiek op leverde. Maar Mami koos altijd zijn kant. Ze had met haar ogen gerold en haar stoel toch bij de tafel vandaan geschoven, waarbij ze de afkeurende woorden van haar moeder had genegeerd. Hoelang was dat geleden? Tien minuten? Twee uur? Het lijkt voor Luca alsof de altijd aanwezige grenzen van de tijd op dit moment geen vat meer op hem hebben.

Aan de andere kant van het raam hoort hij Mami’s aarzelende voetstappen, het zachte geschuifel van haar schoenen door de resten van iets wat gebroken is. Een enkele zucht, te licht om het een snik te noemen. Maar dan zwellen de geluiden aan als Mami vastberaden de patio oversteekt en haar telefoon pakt om iemand te bellen. Ze klinkt gespannen; zo heeft Luca haar stem nog nooit gehoord: hoog en alsof haar keel is dichtgeknepen.

‘Stuur hulp.’

2

Als Mami Luca uit de douche komt halen, is hij zo ver mogelijk in elkaar gekropen en zit hij zachtjes heen en weer te wiegen. Ze zegt dat hij moet opstaan, maar hij schudt zijn hoofd en duikt zo mogelijk nog verder in elkaar. Zijn lichaam schokt paniekerig. Zolang hij hier blijft, in de douche, met zijn hoofd gebogen, verborgen in de donkere holtes van zijn ellebogen, zolang hij Mami niet aankijkt, kan hij de dingen die hij allang weet nog even uit zijn gedachten bannen. Dan kan hij nog heel even hopen dat er nog iets over is van de wereld van gisteren.

Misschien is het beter voor hem om toch naar buiten te gaan en te kijken, om de glinsterende, helderrode bloedspetters op Yénifers witte jurk te zien, de ogen van Adrián – open, naar de hemel gericht – en het grijze haar van Abuela dat dof is geworden door datgene wat nooit zichtbaar zou moeten zijn buiten de volmaakte bescherming van een schedel. Misschien is het inderdaad wel goed voor Luca om het levenloze, nog warme lichaam van zijn vader te zien, de metalen spatel die onder hem ligt, kromgebogen omdat hij erbovenop is gevallen, en zijn bloed dat nog steeds over de betonnen patio vloeit. Omdat niets hiervan, hoe gruwelijk ook, erger is dan de beelden die Luca zich anders met zijn tomeloze fantasie voor de geest zal halen.

Als ze hem uiteindelijk zover krijgt dat hij gaat staan, neemt ze hem door de voordeur mee naar buiten, al heeft ze geen idee of dat op dit moment de beste keuze is. Als los sicarios zouden terugkomen, wat zou dan erger zijn: vol in het zicht op straat lopen, of verstopt zitten in het huis, waar misschien niemand getuige zal zijn van hun komst? Die vraag kan ze onmogelijk beantwoorden. Op dit moment bestaat er niet zoiets als een goede keuze.

Ze lopen door Abuela’s nette ommuurde voortuin en Mami doet het hek open. Samen gaan ze op de geelgeverfde stoeprand zitten, met hun voeten op de straat. De overkant ligt in de schaduw, maar hier zitten ze vol in de zon, die heet op Luca’s voorhoofd schijnt. Na een paar minuten, die met de seconde langer en slopender lijken te worden, horen ze sirenes naderen. Mami, die Lydia heet, merkt ineens dat haar tanden klapperen. Ze heeft het niet koud. Haar oksels zijn klam, en ze heeft kippenvel op haar armen. Luca buigt naar voren en geeft over, een golf aardappelsalade met roze gekleurde vlekken van het vruchtensap. Het braaksel spat op het asfalt tussen zijn voeten, maar zijn moeder en hij schuiven er niet bij vandaan. Ze lijken het niet eens te merken. Net zomin als ze doorhebben dat er in meerdere huizen onopvallend gordijnen worden dichtgeschoven en rolgordijnen omlaaggaan: Abuela’s buren willen het geloofwaardig laten lijken dat ze niets hebben gezien.

Wat Luca wel opmerkt, zijn de muren langs Abuela’s straat. Hij heeft die al ontelbare keren gezien, maar vandaag bespeurt hij iets opvallends: alle huizen hebben een kleine voortuin zoals die van Abuela, afgeschermd van de straat door een muur zoals die van Abuela, die aan de bovenkant is voorzien van prikkeldraad, kippengaas of scherpe metalen punten, zoals die van Abuela en alleen toegankelijk is door een hek zoals dat van Abuela. Acapulco is een gevaarlijke stad. De mensen hier nemen voorzorgsmaatregelen, zelfs in mooie buurten zoals deze. Maar wat hebben al deze veiligheidsmaatregelen voor nut als de mannen komen?

Luca legt zijn hoofd op zijn moeders schouder en zij slaat een arm om hem heen. Ze vraagt niet of het goed met hem gaat, want van nu af aan is dit een dwaze vraag. Lydia doet haar best om niet na te denken over de vele woorden die ze op dit moment met geen mogelijkheid over haar lippen kan krijgen, de plotselinge, enorme leegte van de woorden die ze nooit meer zal kunnen zeggen.

Zodra ze zijn gearriveerd, spant de politie aan beide uiteinden van de straat gele afzetlinten over de weg om de escena del crimen te markeren, het verkeer tegen te houden en ruimte te maken voor de macabere colonne auto’s van de hulpdiensten. Er is een heel leger aan agenten op de been, die zich allemaal met beroepsmatig respect om en langs Luca en Lydia heen bewegen. Wanneer de hoofdrechercheur naar hen toe komt en vragen begint te stellen, aarzelt Lydia even: waar moet ze Luca naartoe sturen? Hij is nog te jong om alles te horen wat ze moet vertellen. Ze zou hem even snel naar iemand anders moeten brengen, zodat zij eerlijk antwoord kan geven op de afschuwelijke vragen die gaan komen. Ze zou hem naar zijn vader moeten sturen. Naar haar moeder. Naar haar zus Yemi. Maar die liggen allemaal dood op de patio, hun lichamen dicht bij elkaar, als omgevallen dominostenen. Het is sowieso volkomen nutteloos. De politie is hier immers niet om te helpen. Lydia barst in huilen uit. Luca staat op en legt zijn koude hand in zijn moeders nek.

‘Geef haar even de tijd,’ zegt hij als een volwassen man.

Als de rechercheur terugkomt, is er een vrouw bij hem, de lijkschouwer, die zich rechtstreeks tot Luca richt. Ze legt een hand op zijn schouder en vraagt of hij even in haar busje wil gaan zitten. Er staat SEMEFO op de zijkant en de achterdeuren zijn opengeklapt. Mami knikt naar hem, waarna Luca met de vrouw meeloopt en in het busje gaat zitten. Hij laat zijn benen over de achterbumper bungelen. De vrouw biedt hem een gekoeld blikje frisdrank aan, een refresco.

Lydia’s hersens, die tijdelijk waren uitgeschakeld door de schok, beginnen weer te werken, al duurt het even voor ze op volle toeren draaien. Ze zit nog steeds op de stoeprand, en de rechercheur staat tussen haar en haar zoon in.

‘Hebt u de schutter gezien?’ vraagt hij.

‘Schutters, meervoud. Ik denk dat het er drie waren.’ Ging die man maar een stapje opzij, zodat ze een oogje op Luca kon houden… Hij is gelukkig nog geen tien meter bij haar vandaan.

‘Hebt u hen gezien?’

‘Nee, maar we hebben hen wel gehoord. We hielden ons schuil in de badkamer. Toen we daar zaten, kwam er eentje binnen om te plassen. Wellicht kunt u vingerafdrukken vinden op de kraan. Hij heeft zijn handen gewassen. Is dat niet ongelofelijk?’ Lydia klapt hard in haar handen, alsof ze de herinnering wil verjagen. ‘Er waren in elk geval nog twee andere stemmen buiten.’

‘Zeiden of deden ze iets wat zou kunnen helpen om hen te identificeren?’

Ze schudt haar hoofd. ‘Een van hen at van de kip.’

De rechercheur schrijft pollo in zijn boekje.

‘En een vroeg of hij er was.’

‘Een specifiek doelwit? Zeiden ze wie die hij was? Een naam?’

‘Dat hoefde niet. Ze bedoelden mijn echtgenoot.’

De rechercheur stopt met schrijven en kijkt haar afwachtend aan. ‘En uw echtgenoot is…?’

‘Sebastián Pérez Delgado.’

‘De journalist?’

Lydia knikt, en de rechercheur fluit tussen zijn tanden.

‘Is hij hier?’

Ze knikt opnieuw. ‘Op de binnenplaats. Die met de spatel. Die met de tekst.’

‘Het spijt me, señora. Uw man werd regelmatig bedreigd, toch?’

‘Klopt, maar de laatste tijd niet meer.’

‘Wat was precies de aard van die bedreigingen?’

‘Ze zeiden dat hij niet meer over de kartels mocht schrijven.’

‘En anders…?’

‘Anders zouden ze zijn hele familie vermoorden.’ Haar toon is vlak.

De rechercheur haalt diep adem en kijkt Lydia aan met een blik die je meelevend zou kunnen noemen. ‘Wanneer is hij voor het laatst bedreigd?’

Lydia schudt haar hoofd. ‘Dat weet ik niet meer. Een tijd geleden. Dit had niet mogen gebeuren. Het had niet mogen gebeuren.’

De rechercheur perst zijn lippen op elkaar tot een dunne lijn en zwijgt.

‘Ze gaan mij ook vermoorden,’ zegt ze. En pas als ze deze woorden uitspreekt, beseft ze dat die weleens waar zouden kunnen zijn.

De rechercheur doet geen moeite om haar tegen te spreken. In tegenstelling tot veel van zijn collega’s – hij heeft geen idee welke, maar dat doet er niet toe – staat hij toevallig niet op de loonlijst van het kartel. Hij vertrouwt niemand. Het is zelfs zo dat zeven van de ruim twintig hulpverleners die op dit moment rond Abuela’s huis en over de binnenplaats lopen, de vindplaatsen van de kogelhulzen markeren, voetafdrukken onderzoeken, bloedspetters analyseren, foto’s nemen, controleren of ze bij iemand nog een hartslag voelen, en kruistekens maken boven de dode lichamen van Lydia’s familie, regelmatig geld krijgen van het plaatselijke kartel. Die illegale uitbetalingen liggen drie keer hoger dan het loon dat ze van de overheid ontvangen. Een van hen heeft inmiddels zelfs al een bericht naar el jefe gestuurd om door te geven dat Lydia en Luca het hebben overleefd. De anderen doen niets, want dat is precies waar het kartel hen voor betaalt: om een uniform te dragen en het te laten lijken alsof ze toezicht houden en de situatie onder controle hebben. Een deel van hen ervaart dit als een moreel dilemma, anderen niet. Dat maakt ook niet uit, want geen van allen heeft een keus, en daarom doen hun gevoelens er eigenlijk niet toe. Het aantal onopgeloste moorden ligt in Mexico niet voor niets boven de negentig procent. De aanwezigheid van la policía in uniform biedt een noodzakelijke illusie tegen de harde werkelijkheid: de onschendbaarheid van het kartel. Lydia weet dit. Iedereen weet dit.

Op dat moment beslist ze dat ze hier weg moet. Ze staat op van de stoeprand en verbaast zich over de kracht in haar benen. De rechercheur doet een stap achteruit om haar de ruimte te geven.

‘Zodra hij beseft dat ik nog leef, komen ze terug.’