Meld je aan voor onze nieuwsbrief om op de hoogte te blijven van
de nieuwste boeken van Ambo|Anthos uitgevers via
www.amboanthos.nl/nieuwsbrief.

Judith Fanto

Viktor

ROMAN

Ambo|Anthos
Amsterdam

ISBN 978 90 263 5077 1

© 2020 Judith Fanto

De dichtregels uit ‘Ich bin der Welt abhanden gekommen’

van Gustav Mahler op p. 260 zijn door de auteur vertaald

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagillustraties Dame in Gelb, Max Kurzweil (1899)

© A. Dagli Orti / De Agostini Picture Library /

Bridgeman Images (schilderij vrouw);

Rathaus Wien, anoniem, 1850-1920 / © Rijksmuseum

Foto auteur © Merlijn Doomernik

Verspreiding voor België:

Veen Bosch & Keuning uitgevers nv, Antwerpen

Ter eervolle nagedachtenis van Victor S.

‘Is het u opgevallen dat in de twintigste eeuw alles waarachtiger is geworden, dat in die eeuw alles zijn waarachtige Zelf heeft geopenbaard?’

Imre Kertész

‘Bliksem en donder hebben tijd nodig, het licht der gesternte heeft tijd nodig, daden hebben tijd nodig, ook nadat ze gedaan zijn, om gezien en gehoord te worden!’

Friedrich Nietzsche

I

Mijn grootmoeder werd geboren op de dag dat Gustav Mahler stierf. Amper zeven jaar na de dood van Dvořák. En in de lente waarin Stravinsky’s Petroesjka zijn première beleefde.

Aan dat eerste feit hechtte mijn grootvader bijzondere betekenis. Hij leed aan een ernstige vorm van wat wij in onze familie ‘Mahleritis’ noemen: een koortsachtig verlangen naar het eigenhandig voltooien van Mahlers onafgemaakte muzikale nalatenschap, de Tiende Symfonie. Grootvader geloofde heilig in de kracht van de geboortedatum van zijn echtgenote. Bovendien hadden zijn eigen grootouders aan de Weense Schwarzenbergplatz een paar jaar lang bij Mahler om de hoek gewoond en die twee feiten zouden hem precies díé metafysische verbinding geven met de componist, die maakte dat hij de hiaten in de partituur geheel naar diens geest kon invullen.

Ofschoon geen van de andere familieleden mijn grootvaders radicale hartstocht voor Mahler deelde, vervulde de componist, toen toch al zestig jaar dood, in ons dagelijks leven een levendige rol. Natuurlijk werd bij ons, net als in alle meer of juist minder Joodse families, de alternatieve jaartelling ‘voor de oorlog – in de oorlog – na de oorlog’ gehanteerd. Maar om gebeurtenissen van voor de oorlog nauwkeuriger te dateren, bedienden de volwassenen zich van mijlpalen uit het leven van Gustav Mahler. Zo wist ik dat Laura, het zusje van mijn grootvader, was geboren op de winteravond waarop Mahlers Tweede Symfonie in de Wiener Musikverein werd opgevoerd en dat een oom van mijn grootmoeder was getrouwd op de dag dat Mahler zijn Vijfde voltooide.

Over die oorlog werd binnen onze familie overigens uitsluitend in bedekte termen gesproken. Anders dan veel andere kinderen uit Joodse families was ik met het trio ‘weggehaald, op transport gesteld en omgekomen’ – als eufemismen voor ‘opgepakt, gedeporteerd en vermoord’ – nauwelijks bekend. Zelfs deze bedrieglijk onschuldige begrippen waren mijn grootouders te veel. Over de moord op hun dierbaren spraken zij alleen in termen van het onweerlegbare resultaat. ‘Otto? Die leeft niet meer.’

In ons leven speelden de dode familieleden een even bescheiden als belangwekkende rol. Aan de ene kant vormden zij als gestileerde figuranten slechts het tweedimensionale decor om ons, de nog levende familieleden, als personages scherper te kunnen uitlichten. Tegelijkertijd fungeerde elk van de doden met zijn specifieke, bejubelde eigenschappen en talenten als Absolute Standaard Voor Juist Leven.

Zo was het monopolie op schoonheid binnen onze familie in handen van Laura en wij, de kleinkinderen, waagden het niet haar naar de kroon te steken. Eindeloos konden we staren naar het smoezelige zwart-witportretje van wat volgens onze grootouders ooit het mooiste meisje van Wenen was, dat wil zeggen: voordat de nazi’s haar met één kogel de dood injoegen, hetgeen zoals gewoonlijk werd samengevat met de woorden: ‘Laura? Die leeft niet meer.’

Waar Laura de godin was van de bekoorlijkheid was Otto, de neef van mijn grootvader, ons ijkpunt voor muzikale virtuositeit en niemand die zijn status van Beste Kindermusicus Ooit kon evenaren, al was het maar omdat Otto eeuwig jong zou blijven.

Zoals in elk behoorlijk drama kwam ook in onze familie een zwart schaap voor, een boze wolf, de acteur die door kinderen met luid boegeroep wordt begroet zodra hij opkomt. Die rol was weggelegd voor Viktor, de broer van mijn grootvader. In de verhalen kwam zijn naam niet of slechts zijdelings voorbij, en dan nog met een mengeling van verlegenheid en irritatie – in elk geval in relatie tot alles wat van twijfelachtige moraal was, zoals tutoyeren of staand eten.

Of neuspeuteren.

Zolang ik me kan herinneren eet ik uit mijn neus. Het mondgevoel bevalt me. De zilte smaak. Het idee snel en efficiënt iets op te ruimen dat in de weg zit.

Deze gewoonte dreef mijn familie tot waanzin.

‘Das dóét man nicht!’ jammerde grootmoeder met haar Weense accent en ze raadde mijn moeder aan mijn handen in te wrijven met een gesneden ui. Haar verontrusting betrof vooral het feit dat snot-eterij binnen de familie tot dan toe zonder precedent was en ik me met het eten van snot dus mogelijk buiten de familietraditie begaf. Iedereen haastte zich daarom zijn hersens te pijnigen met de vraag van wie ik deze onverkwikkelijke eigenschap dan wel zou kunnen hebben.

‘Ik geloof dat ik het tante Gustl weleens heb zien doen, drie jaar voor de oorlog,’ zei mijn grootvader, met toegeknepen ogen gravend in zijn geheugen.

‘Nou Felix, dat verwacht ik niet, daar was Gustl net een tikje te verfijnd voor,’ corrigeerde mijn grootmoeder hem, want Gustl was háár tante. Ze viste een zakdoekje uit haar mouw – binnen de vrouwelijke helft van de familie het discrete magazijn voor alles wat je maar bij de hand wilt hebben – en snoot haar neus.

‘Dan moet ze het van Viktor hebben,’ mompelde mijn grootvader, maar grootmoeder had het gehoord en beantwoordde deze misstap met een woedende blik. ‘Geertje heeft niets van Viktor, hè Schatz?’ zei ze en legde vergoelijkend haar hand op mijn knie, terwijl ze met enige tegenzin vervolgde: ‘Alleen zijn groene ogen.’

De herkomst van mijn slechte gewoonte bleef een onopgelost mysterie, tot mijn moeder – die eigenlijk Paulina heet maar door iedereen Putzi wordt genoemd, naar de bijnaam van de oudste dochter van Mahler – de huisarts raadpleegde. Deze Groninger vertelde haar dat wetenschappelijk onderzoek uitwees dat het eten van neusslijm door kinderen goed is voor hun immuunsysteem en bovendien tegemoetkomt aan een behoefte aan zout.

De goede man had het niet beter kunnen zeggen. Snot eten mocht bij de Rosenbaums dan niet familiair bekend zijn, affiniteit met wetenschapsbeoefening en een heilig ontzag voor het Medisch Oordeel waren dat wel. Opgelucht dat de oplossing bovendien was gelegen binnen de deugd van een goede maaltijd, reikte mijn moeder mij vanaf dat moment bij aanvang daarvan het zoutvaatje aan.

En daarmee was de kous af.

Binnen de kleurrijke Weens-Joodse familie van mijn moeder bleef overigens nog een keur aan usances over, waaruit ik kon putten. Niet dat onze familie Joods deed trouwens – bewaar me zeg! Onze familie mocht dan Joods zijn, maar dat merkte je nergens aan. Nou ja, misschien aten we vaak Joodse gerechten, maar die culinaire traditie kon volgens mijn oom Bruno net zo goed doorgaan voor de Midden-Europese keuken. Hooguit kon het aansteken van de twee kaarsen op vrijdagavond in de verte als Joods worden gekwalificeerd, maar dat deden zoveel mensen – ‘vooral katholieken,’ zei mijn grootmoeder dan. En de negenarmige groen uitgeslagen chanoekia, de sidoerim op de boekenplanken, de kandelaars met de sterren van David, de seiderschotel waar een stukje uit was en de Estherrol op de vleugel: allemaal geen Joodse erfenis, maar onderdeel van de op de vlucht haastig bijeengeraapte Weense boedel.

Alleen omi Ida, de moeder van mijn grootmoeder die na de oorlog bij mijn grootouders had ingewoond, had Joods gedaan. Sinds zij haar geliefde Wenen had moeten ontvluchten hield zij niet meer van veranderingen. Omi hield van traditie. Zelfs van de Joodse traditie. Maar zoiets kon je een oude dame redelijkerwijs toch niet kwalijk nemen? Die arme vrouw stamde nota bene nog uit de tijd dat Mahler zijn Eerste Symfonie schreef.

Hoewel ik me er al vroeg van bewust was dat wij Joods waren, begreep ik niet wat dit betekende. Mijn Joodse bewustzijn bestond vooral uit het vage besef dat wij een ondoorgrondelijk geheim met ons meedroegen, dat ook mij aankleefde, als een ondoorzichtige geboorteafwijking, een extra tekortkoming naast al mijn tekortkomingen. Langzaam zouden zich de sleutels aandienen voor de ontsluiting van het raadsel van onze in mysteriën gehulde hoedanigheid.

◆

Viktor keek naar het bankje waar zijn moeder zat. Tegen de rechte, hardhouten lijnen stak zij in haar delicate jurk van crêpe de Chine en lichte mohair wollen mantel, zacht en sierlijk af. Martha had haar ogen gesloten en hield het gezicht verwachtingsvol opgericht naar de bewolkte hemel. Ineens doopte een goddelijke lichtstraal haar in een witte gloed.

Op de een of andere manier zou dit beeld van zijn moeder hem bijblijven: alsof niet zij degene was die van de zon genoot, maar de zon zich op die dag speciaal had geopenbaard om haar te kunnen beschijnen.

Viktor draaide zich om naar Felix. ‘Voetballen?’ riep hij en trapte de bal bij wijze van uitnodiging hard naar zijn broertje. De bal miste Felix op een haar na en schoot een eind verderop het struikgewas in.

Felix zag het niet. Hij had zich op zijn blote knieën in het gras laten zakken en tuurde met zijn neus vlak bij de grond door zijn vergrootglas, een exemplaar van Carl Zeiss met een bakelieten handvat. Viktor liep op hem toe en samen keken ze hoe een groep opgewonden mieren koortsachtig sleepte met het lijk van een gepantserde tor.

Viktor stond op en liep achter Felix langs in de richting van de bal, toen stemmen zijn aandacht trokken. Daar, aan de andere kant van de heesters, stond een viertal knapen tegenover een magere jongen met kromme benen en een enorme schoen. ‘Vieze stinkjood, met je vuile horrelpoot,’ zei de langste op dreigende toon. ‘Volgens mij moet jij in bad, smerige gehoefde duivel!’ en hij gaf de magere een duw. De andere drie joelden van plezier en riepen in koor ‘stinkjood, stinkjood, stinkjood!’

Grijnzend wachtte de lange tot het kind overeind was gekrabbeld, wierp een blik op de genietende supporters en duwde hem opnieuw omver, ditmaal zo hard dat hij achterover in de vijver viel.

Alsof iets hem afvuurde, spurtte Viktor op de lange af en beukte hem met zijn volle gewicht in de zij, zodat zij samen met een plons in het water belandden. Volledig in paniek maaide de lange met zijn armen. ‘Help! Help me dan toch!’

Met een paar slagen was Viktor bij de magere jongen, wiens hoofd half onder water was verdwenen, pakte het proestende joch om zijn middel en sleurde hem mee. Snel klom Viktor zelf op de oever en trok toen de ander erop. Druipend stonden ze in het gras en keken elkaar buiten adem aan.

‘Je h-hebt b-bloed,’ klappertandde de magere met de grote schoen.

Met de mouw van zijn witte hemd veegde Viktor langs zijn gezicht. ‘Is niks, gewoon een bloedneus. Kom, we moeten hier weg.’ Hij keerde zich om en begon te draven.

‘Wacht!’

Viktor draaide zich om. Met een trage waggelgang baande het ventje zich achter hem een weg door het struikgewas. ‘Ik kan niet zo snel.’

‘Geen wonder,’ zei Viktor, ‘op zulke schoenen komt niemand ver.’

‘Ik ben anders blij dat ik ze heb. Zonder schoenen was het ook geen feest.’

Ze waren aangekomen bij het pad en stonden hijgend stil.

‘Bubi.’

‘Viktor. Aangenaam.’

‘Nog bedankt,’ zei Bubi. ‘Waarom hebbie me eigenlijk geholpen?’

Viktor haalde zijn schouders op. ‘Heel vaak hebben mijn benen al iets besloten voor ik dat zelf heb kunnen doen. Volgens oom Ernst komt dat doordat mijn instincten goed werken. Hij is arts, tandarts om precies te zijn, hij heeft een baard en hij weet alles van de natuur. Hij is de broer van mijn vader en mijn lievelingsoom. Van hem heb ik leren zwemmen.’

‘Ik heb geen vader en ook geen ooms,’ zei Bubi.

‘Mijn vader is al een tijd weg. Hij vecht in het leger tegen de Serven. Bij zijn vertrek kreeg Felix een loep en ik een bal. Zodra hij gewonnen heeft komt hij naar huis en dan is hij weer gewoon advocaat.’

‘Mijn moeder is ook nooit thuis. Niet omdat ze moet vechten, hoor. Ze moet werken. Denk ik.’

In de stilte die viel keek Bubi Viktor peilend aan. ‘Ik was niet bang hoor, zonet.’

‘Kun je dan zwemmen?’

‘Nee, maar dat hoeft ook niet, want voor Joden splijt het water altijd uiteen. Dan kun je zo over de bodem naar de overkant lopen. Net als Mozes. Heeft de rabbijn zelf gezegd,’ voegde hij er snel aan toe, want hij zag dat Viktor bedenkelijk keek.

‘Nou,’ zei Viktor, ‘dat weet ik niet hoor. Ik ben ook Joods, maar ik moet altijd gewoon zwemmen.’

‘Misschien leef je niet vroom genoeg,’ overwoog Bubi. ‘Heb je wel Joodse les?’

‘Ik heb pianoles.’

‘Ik vind Torastudie wel leuk, maar ik vind de rabbijn niet aardig.’

‘Ik vind mijn pianoleraar ook niet aardig.’

‘VIKTOR!’

Op het pad stond zijn moeder. Ze liet Felix’ hand los en snelde op haar gehakte schoenen naar hem toe.

‘Ik was je kwijt! Waarom ben je nat? En waar komt dat bloed vandaan?’

Uit haar mouw nam ze een zakdoekje waarmee ze zijn gezicht schoonveegde. ‘Hier, hou dit tegen je neus. Waar heb je in hemelsnaam gezeten?’

‘Mijn bal ging...’ begon Viktor en zijn adem stokte. ‘Moeder, mijn bal! Ik moet vaders bal nog halen!’

Martha wilde protesteren, maar Viktor was al weg.

Zuchtend pakte ze Felix’ hand en leek toen de rillende Bubi pas op te merken. Ontzet rustten haar grijze ogen op het smalle, ingevallen gezicht met de holle ogen.

‘En wie ben jij dan, jongen?’

Bubi verplaatste zijn gewicht van zijn korte naar zijn langere been.

‘Ik heet Jitschak m’vrouw, maar ze noemen me Bubi. Ik ben al acht.’

‘Bubi... en verder?’

De jongen haalde zijn schouders op en zei: ‘Gewoon Bubi, m’ vrouw.’ Hij grijnsde breed. ‘Viktor heb me uit het water gered. Als Mozes uit de Nijl.’

Weer bekeek Martha de jongen. ‘Bubi, wanneer heb jij voor het laatst gegeten?’

‘Misschien gisteravond, m’vrouw.’

Martha knipte haar handtas open en nam er een pakketje uit. ‘Hier, jongen...’

Bubi keek haar met grote, donkere ogen aan. Toen pakte hij het stuk gezoet brood uit het papier en begon het met beide handen in zijn mond te proppen. Martha schudde zachtjes het hoofd.

‘Ik heb hem,’ zei Viktor opgelucht. Onder zijn ene arm hield hij de bal, de andere sloeg hij om de natte schouders van Bubi en zei: ‘Moeder, dit is Bubi. Hij heeft geen vader, geen ooms, zijn moeder werkt misschien en zijn rabbijn is niet aardig. We zijn vrienden.’

Ze glimlachte. ‘Dank je, Viktor. Bubi en ik hebben zojuist al kennisgemaakt.’

Zodra Bubi de laatste kruimels van zijn modderige handen had gelikt zei Martha kordaat: ‘Zo kinderen, nu gauw naar huis voor een warm bad. Deze kant op, het rijtuig staat op de Hauptallee.’ Na enkele meters stond ze stil en keek om. ‘Heb je me niet gehoord, jongen?’

Bubi, die bibberend was blijven staan, keek ook achterom en weer terug. ‘Bedoelt u mij, m’vrouw?’

‘Wie anders, jongen,’ zei ze. ‘Loop door alsjeblieft, straks worden jullie nog ziek!’

‘Mamutscherl, je bent de allerliefste moeder van de wereld,’ fluisterde Viktor.

Martha keek Viktor van opzij aan. ‘En met jou, jongeman, ben ik nog niet klaar. Weglopen en je gedragen als een wildebras. Kijk toch eens hoe je eruitziet!’

De koetsier keek eerst naar de bebloede Viktor, toen naar de haveloze Bubi en vervolgens naar Martha: ‘Mevrouw, de bekleding...’

Martha glimlachte. ‘Felix, jij mag vandaag op de bok. Viktor en Bubi, jullie komen bij mij.’ Martha keek om zich heen. ‘Viktor?’

Een eindje verderop, bij de drenkplaats voor paarden, hadden Viktor en Bubi een emmer tot de rand gevuld en droegen hem tussen zich in. Het gehobbel van Bubi deed het water over de rand gulpen, maar de twee paarden bogen dankbaar hun halzen toen de jongens de emmer voor ze neerzetten. Viktor klopte de dieren op de flanken en de koetsier grinnikte onder zijn snor.

‘Later word ik fiaker,’ zei Viktor.

‘Ik straatveger,’ zei Bubi.

Viktor sloeg Bubi op de rug. ‘Dan word ik ook straatveger!’

‘Mijn liefste god op aarde!’ zei het Hongaarse dienstmeisje toen ze de deur opende, terwijl ze haastig een kruisteken sloeg.

‘Deze twee jongens zijn toe aan een heet bad, Maria. Zet alsjeblieft ketels water op en pak schone kleding voor ze.’

Na het bad kortwiekte Maria het haar van Bubi, ving met een fijne kam zorgvuldig de levende have op zijn hoofd en verdronk de luizen in een kopje azijn. Van deze moordpartij deed de vijfjarige Felix vanachter zijn loep nauwkeurig verslag, tot oom Ernst zijn hoofd om de hoek van de badkamer stak en zei: ‘Felix, het is niet erg gepast om toe te kijken bij een doodsstrijd – van welk levend wezen dan ook.’

Een uur later zaten de kinderen schoongepoetst aan tafel, elk achter een groot bord gevulde soep met brood. Bubi stonk een uur in de wind, want Maria had zijn haren na het wassen gespoeld met petroleum en zijn voeten ingewreven met teerzalf.

Ernst en Martha keken toe hoe Bubi de kom soep aan zijn mond zette, die daarna afveegde met de mouw van het schone hemd en tevreden zuchtte.

‘Bubi, dat is niet gepast,’ giechelde Felix. ‘Hier,’ wees hij op een wit gesteven servet naast zich, ‘dát moet je gebruiken.’

‘Ik heb iets voor jullie meegebracht,’ zei Ernst. Hij nam drie langwerpige kartonnen doosjes uit de binnenzak van zijn grijze colbert en legde ze op tafel.

‘Pennen!’ riep Viktor verrukt uit.

‘Mis.’

‘Een tandenborstel,’ stelde Felix vast en bekeek het ding onder zijn loep.

‘Niet zomaar een tandenborstel. De nieuwste. Met dassenhaar. Het belang van een goede gebitsverzorging wordt nog altijd onderschat.’ Hij keek even naar Bubi en voegde eraan toe: ‘Daar kan men niet vroeg genoeg mee beginnen.’

‘Maria,’ zei Martha, ‘zou jij de kinderen willen meenemen? Het afruimen van de tafel kan wel even wachten.’

Met een glas in de hand liepen ze naar de salon waar Martha zich zuchtend in een fauteuil liet zakken en een hoestbui kreeg.

‘Waar is het kindermeisje, Martha? Je ziet er vermoeid uit.’

‘Fräuli is vandaag vrij. Het leek me een goed idee om de jongens voor een wandeling mee te nemen naar het Prater, maar dat liep iets anders dan ik had gedacht.’

‘De jongen... Heb je me daarom gevraagd te komen? Wie is hij?’

‘Jitschak Cheinik, noemt zich Bubi, verblijft doordeweeks in het Joodse jongensweeshuis aan de Goldschlagstraße en op zondagen bij zijn meestal afwezige moeder in Leopoldstadt. Er is geen vader of verdere familie bekend...’

‘... maar wel een pes equinovarus adductus, een C-vormige torsiescoliose convex naar links en lumbaal links naar achteren, een pediculose én alle kenmerken van een cachexie,’ vulde Ernst aan.

Martha trok haar wenkbrauwen op.

‘Een klompvoet, scheef bekken, kromme ruggengraat, hoofdluisbesmetting en eh... honger,’ zei Ernst snel.

‘Het is zo’n lief kind,’ zei Martha zacht. ‘Ik dacht, ik bedoel... Ik hoopte dat jij misschien eens...’

‘Vanzelfsprekend, ik zal hem deze week nog laten nakijken in de kliniek.’

‘Dank je, Ernst.’

‘Maar er is meer nodig Martha, dat weet jij ook. Als er niets gebeurt haalt dit kind de winter niet. Deze jongen heeft rust, hygiëne en goede voeding nodig. Zou jij hem gedurende de komende drie maanden op vrije dagen in huis kunnen nemen?’

‘Wat?’ Martha keek hem verschrikt aan.

Ernst knikte. ‘Het zou het juiste zijn om te doen.’

Ze wendde haar blik af. ‘Ach Ernst, ik weet het niet. Je weet hoe Viktor is...’

‘Heb je het nu alwéér over dat dak-incident van vorige week? Martha, de jongen is zeven en houdt van klimmen, hij heeft een geweldige motoriek.’

‘... en over het feit dat hij afgelopen vrijdagochtend van school naar huis is gestuurd wegens insubordinatie en vandaag heeft gevochten met jongens in het Prater!’

‘Ach Martha, Viktor staat gewoon een beetje scherper afgesteld dan de meesten van zijn leeftijdsgenoten. Ik zal hem binnenkort weer meenemen naar Weidlingbach. Een paar dagen in de natuur zal hem goeddoen.’

‘Goed dan. Drie maanden. Voor die tijd zal Anton toch niet thuis zijn.’

Ernst keek Martha onderzoekend aan. Haar fijne gezicht had een grauwe kleur. ‘Hoe bedoel je: voor die tijd?’

Martha stond op, pakte een brief uit de lade van het notenhouten dressoir en liet hem Ernst lezen.

Hij keek op. ‘Hoe ernstig?’

‘Ik heb laten informeren bij de kazerne. Het is een heupwond, hij is al geopereerd. Pas als hij stabiel genoeg is, wordt hij naar Wenen vervoerd.’

Ernst liep naar het raam dat uitzicht gaf op de Währinger Straße. Aan de overzijde van de straat liepen twee ouden van dagen met de handen op het hoofd, bang dat de wind vrij spel zou krijgen onder hun zondagse hoeden. ‘Oorlog is slecht voor een land,’ zei hij. ‘De dappersten der natie sneuvelen.’

‘Nou, Anton is niet gesneuveld hoor,’ zei Martha.

Ernst keek naar haar om. ‘Ik beweer ook niet dat hij tot de dappersten behoort.’

Maria klopte op de deur en bracht de kinderen binnen.

‘Bubi,’ zei Martha, ‘dokter Rosenbaum hier brengt je vanavond naar het jongenshuis en zal de directeur zeggen dat je de komende maanden regelmatig bij ons kunt zijn – als je dat wilt natuurlijk.’ Viktor slaakte een kreet, pakte Bubi bij de schouders en scandeerde op en neer springend: ‘Vríénden, vríénden, vríénden!’

Maria riep Viktor tot de orde en Martha wierp Ernst een blik toe, maar die deed of hij dat niet opmerkte en zei: ‘Heb je je tandenborstel, Bubi?’

‘Nou, als m’neer het goedvindt laat ik die voor de zekerheid hier legge,’ grijnsde Bubi. ‘Hasjem waakt over alles, behalve bij ons in het tehuis. Daar worden alle spullen gewoon gejat.’