KORTE INHOUD

Lied voor de vermisten

PIERRE JARAWAN

Het Libanese antwoord op De vliegeraar.

Wanneer de Arabische Lente in 2011 volledig is ontwaakt, ontstaat ook in Beiroet de eerste onrust. Terwijl de huizen branden, legt dertiger Amin zijn herinneringen vast. Aan 1994, toen hij met zijn grootmoeder terugkeerde naar Libanon, twaalf jaar na de dood van zijn ouders. Aan zijn vriendschap met Jafar, met wie hij door de voor hem onbekende naoorlogse wereld zwierf. En aan hoe hij zo pijnlijk moest leren dat er in dit land nooit zekerheid zal zijn; niet over het verleden, niet over zijn vriendschappen, niet over de geschiedenis van zijn familie.

Lied voor de vermisten is Jarawan zoals we hem in ons hart gesloten hebben: een ontroerend, spannend en virtuoos familieverhaal, verweven met de turbulente geschiedenis van het Midden-Oosten.

Voor Kathleen

YEKI BOED. YEKI NABOED

De beste, oudste verhalen van de wereld beginnen altijd op deze manier: ‘Het was zo. En het was niet zo.’ Een enkel Perzisch zinnetje uit een schatkist vol Perzische zinnen, maar dit is de basis. De ziel van het verhalen vertellen. Het begin van elk sprookje.

Er was eens iemand. En er was eens niemand.

Er was eens een tijd, en er was geen tijd.

Yeki boed. Yeki naboed. Je fantasie is een scheefgezakt huis. Of een geheime troonzaal. Hoor hoe het gonst van berichten en beelden. Kijk rond. Adem in. Van hars doordesemde lucht en olijfgaarden. Iets in de geur van dat moment roept je op: habibi ya albi, sluit je ogen en denk aan een witte stad. De stad van bronnen en zacht licht, de orchidee van de Middellandse Zee. Sluit je ogen en denk aan Beiroet. Want het was zo, en het was niet zoals de oude mensen het vertellen, het Beiroet van toen. Ze kunnen het zich nog goed herinneren.

Het Beiroet van voor de oorlog? Habibi ya eini, dat waren zon, vrijheid en levenslust! En zwoele zomernachten in Pepe Abeds taverne direct aan zee, waar de kreeft zo’n fantastische kleur had en de aangelegde jachten ’s nachts wiegden op de golven – het Saint-Tropez van de Levant. Het was het aroma van hibiscus in mei, van goudsbloemen in augustus en zoete sinaasappels in november. Van de kleden van de families op het strand steeg het hele jaar door de geur op van de mezze die je bij Abu Naim in de Rue Duraffourd kon kopen, waar je ook dadelkoekjes voor de kinderen kon krijgen, die ze op de rotsen bij de zee oppeuzelden. Onder hen: schaduwen op de azuurblauwe zee – laag overvliegende toestellen van Middle East Airlines die steeds nieuwe toeristen naar het Parijs van het Nabije Oosten brachten. Het oude Beiroet, dat was het licht dat ’s ochtends boven de bergen uit kwam om de stad met alle kleuren te besprenkelen. Of ’s nachts de vlammende neonreclames van Cinema Montreal, waar jongeren stiekem door een tralievenster naar binnen gluurden om Amerikaanse films te zien, en het schemerdonker in de jazzbars en clubs, waar het licht van de schijnwerpers zich liet vangen in de buikdansmuziek wanneer Jamela Omar danste en zong. Daar in de buurt, op een steenworp afstand, stond het eerbiedwaardige St. Georges Hotel, waar zware tapijten de geluiden dempten en geheimen bewaarden die spionnen bij de balie fluisterden, louche figuren op het schaakbord van de stad. Beiroet, dat waren de straathonden die door de nauwe stegen zwierven, en soms bracht Maurice, de jonge kelner uit Mar Elias, gemarineerde kippenlever voor ze mee, die hij stiekem uit de keuken stal. Want Beiroet, dat was overdaad, dat was naastenliefde en elkaar respecteren wanneer de halve stad voor het vrijdaggebed in de moskeeën leegstroomde en even later weer volliep terwijl dan de galmende kerkklokken vanuit het oosten de christenen voor de avondmis uitnodigden. Het Beiroet van voor de oorlog, dat waren de klanken van de stad. Stad van liederen en melodieën! Voorbijgangers zongen, de muezzin zong en de nonnen in de kerken zongen met de gemeentes. Er klonk het geroep van geldwisselaars op de Place des Martyrs, het gelach van verliefden op de Corniche, het gesjacher van handelaren in de soek rond de klokkentoren aan de Place de l’Étoile en het gemurmel van Achmed Aziz, de schoenpoetser voor het Moonlight Hotel die Marlon Brando en Brigitte Bardot een fijne dag wenste. In die bruisende, bonte stad waarin de Armeense juwelier met de maronitische kapper en de sjiitische fruitventer damde, in de koffiehuizen in de voorhallen van de bazaars, waar men een pijp deelde en naar de gezondheid van de familie vroeg, maar nooit naar het geloof. Want de feesten, die vierde je gezamenlijk, en een stad die vele geloven kent, kent vele feestdagen. Beiroet, dat waren de liederen van Dikran Najarian, de luitspeler aan de Rue Monot, die onder de spitsboogvensters zijn liederen zong, die de vrouwen in de kamers lieten blozen. Het was het gelach van de kinderen die in de achtertuinen speelden en het gegiechel van de moeders die op de balkons met elkaar kletsten. En het was het voortdurende gezeur van Hussein Badir, de souvenirverkoper aan de Rue Hamra, die zich zorgen maakte omdat de mensen zich gewoon te weinig zorgen maakten, waardoor hij steeds minder zorgenkettinkjes verkocht.

Er is vertellen en er is zwijgen. En daartussenin is er het vragen. Hoe zat het met het wantrouwen? Met de angsten, de twijfels? Hoe kon dat wat later kwam gebeuren en waarom? Maar waar antwoorden zouden moeten zijn, stuit je alleen op zwijgen. Zand en woestijn. De aardrijkskundeboeken zeggen: Libanon is het enige Arabische land zonder woestijn. Maar dat klopt niet. De woestijn is overal. En daarin bestaat geen herinneren dat zich in taal laat vatten. Geen taal voor het herinnerde. Het zwijgen waarnaar je vraagt, is dieper dan stilte. Omdat stilte nooit echt alles opslokt. Zelfs in de kleinste ruimte blijft het tikken van een klok of het gebrom van een koelkast hoorbaar. Verder buiten voor het raam gedempte geluiden, het leven van alledag. Rust, geluidloosheid, stilte; er zijn veel verkeerde woorden.

Maar het zwijgen is anders. Het breidt zich uit naar alle horizonten en slokt op wat het aanraakt. Elke zekerheid die je hoopte te vinden, sluipt weg als een gehandschoende dief.

De vertellers uit vroeger tijden in de koffiehuizen en op de open pleinen van Isfahan, Cairo, Damascus en Beiroet wisten al dat er in de woestijn meer is dan leegte. Dat zich onder het zand hele steden bevinden, beschavingen die ooit zijn verzonken.

‘Eén zandkorrel is al genoeg.’ Dat zei, toen ik nog een kind was, een oude leermeester tegen me. We waren door een storm verrast en hadden de nacht in het huis van een vreemde doorgebracht. ‘Eén zandkorrel is genoeg om er een groot verhaal van te maken.’

EERSTE STROFE

EEN HUIS MET VEEL KAMERS

Een verhaal komt afhankelijk van waar je het begint te vertellen in een ander licht te staan. Dit verhaal kun je openen met de twee doodskisten, die eigenlijk eenvoudige houten kisten waren en die voor iedereen zichtbaar een bouwplaats af werden gedragen. Of met de neervallende as in een straat toen kort daarop de eerste huizen brandden, toen te vrezen viel dat alles zich zou herhalen. Het zou ook met een beeld kunnen beginnen: mijn oma en ik voor een overwoekerde muur, en zij zegt: ‘Hier. Hier is het gebeurd.’ Of met een ander beeld, een tekening die een man die later beroemd is geworden me gaf toen ik dertien was. Het zou er ook mee kunnen beginnen dat ik me bewust werd van de lijn waarlangs het meisje zich over de vlooienmarkt en later van het spookhuis wegbewoog voor ze uit mijn leven verdween. Of met de blik op een hand die een mantel in ontvangst neemt in een mooi, oud theater. Of, en dat lijkt me juist, precies in het midden. Met een dag vijf jaar geleden. Want alles hangt met alles samen. En voor zover ik weet en zeggen kan, was dat een dag die tegelijkertijd naar de toekomst en naar het verleden wees.

2006

Er waren duizend bommen op Beiroet gevallen, en ik was eindelijk gearriveerd. Zelfs in de afzondering van het huis waarin ik me had teruggetrokken, kon je ze horen: vliegtuigen die ver weg door de lucht joegen en dan, vertraagd en afgezwakt, het gerommel van ontploffingen. De geluidsgolven legden de afstand tussen de stad en het gebergte binnen een paar seconden af. Ze stegen op uit het dal, rolden omhoog over de eenzame hellingen en de muren van mijn huis. Trillende lucht. De hoge cipressen voor het raam zwaaiden heen en weer. Vogels stoven uit de takken. Als het geen zomer was geweest, klaarlichte dag met slechts hier en daar een wolkje aan de hemel, had ik het voor donder gehouden. Een zomeronweer.

Ik stond bij het keukenraam en keek naar de vogels, hoe ze in zwermen langs de hemel trokken. Ze lagen scheef in de wind, dicht opeen als een gevlochten lint, stoven boven de heuvels uit elkaar en verdwenen uit beeld. Ik legde mijn keukengerei weg en liep naar buiten. Het was augustus. De lucht vol warmte en vocht. Een geur van hout, hars en bladeren in de tuin. Het huis lag, omgeven door twee heuvels, in een dal, en een smal weggetje, dat makkelijk over het hoofd werd gezien, leidde van het einde van het terrein in een rechte lijn naar een doorgangsweg een paar honderd meter verder. Ik liep door de tuin, stapte in huisschoenen over het pad en wierp een blik in de brievenbus. Ik had hem blauw geverfd, zodat je hem niet over het hoofd kon zien, want het huis lag verborgen achter bomen. De brievenbus was leeg. Weer een ontploffing. Zwak, zacht en ver weg.

Ik ging naar binnen, zette een kan koffie en liep weer naar buiten, waar ik op een gammele stoel ging zitten die lange tijd aan weer en wind was blootgesteld en die verdacht kraakte onder mijn gewicht. Een hagedis schoot onder een steen vandaan, om zich twee armlengten verder in een vierkant van zonlicht te koesteren.

‘Maak je geen zorgen,’ zei ik, ‘hier zijn we veilig.’

Wat me aan nieuws uit Beiroet bereikte, waren korte, dwaallichtachtige anekdotes, die ik opving als ik tweemaal per week mijn erf verliet. Ongeveer een kwartier lopen van de toegangsweg lag een grotere kruising. Een man met de naam Walid kwam daar regelmatig met zijn pick-up naartoe. Vanaf het laadvlak verkocht hij brood, rijst, groente en medicijnen die mensen uit de omgeving bij hem bestelden. De huizen hierboven lagen zo ver van elkaar dat het hem uren zou kosten om overal langs te gaan, en voor mijn tijd waren ze het erover eens geworden dat dit punt zo ongeveer in het midden lag.

De dagen dat ik naar de kruising ging, waren feitelijk de enige waarop ik mijn buren zag. Velen van hen waren hier geboren. Ze groetten me, we praatten met elkaar. Meer dan eens nodigden ze me uit. Een avondmaal, een koel drankje in de zomerhitte, beleefde conversatie. Ik geloof dat ze me wantrouwden. Hierboven in de huizen uit de tijd van rond de eeuwwisseling woonde verder niemand van onder de dertig. Alleen een zonderling kon dus dat huis in de bergen hebben gekocht. Dat huis dat omgeven was door verwilderd land.

Terwijl Walid zijn waren uitreikte, stond de radio aan. Daardoor drongen sinds een aantal weken de nieuwsberichten de gesprekken binnen: een luchtaanval op Kana. In Beiroet werden de wijken van Hezbollah-aanhangers beschoten, die zich in woonhuizen onder de burgers verschansten. De oliegestookte warmtekrachtcentrale in Jiyé was door gevechten beschadigd, duizenden tonnen olie stroomden sindsdien de zee in.

‘De zee bij Byblos is helemaal zwart,’ vulde Walid aan, die net twee zakken aardappelen van de laadvloer tilde om ze een vrouw met een steekwagen aan te reiken, ‘een zwart tapijt, en wat de vissers in hun netten krijgen, is dood.’

Ik stond daar en probeerde me het zwaaien van vlaggen, het juichen en dansen te herinneren. Dat was allemaal net een jaar geleden. Vreugdetranen waren in alle openheid vergoten toen het Syrische leger na dertig jaar militaire aanwezigheid de aftocht blies. Na weken van protesten en publieke druk waren de laatste tanks de grens over gegaan, terug naar waar ze vandaan kwamen. Ik was die dag door Beiroet gelopen. De stad gehuld in het laatste daglicht, donkerblauw, bijna nacht, de lange schaduwen van de huizen en daarin de schaduwen van mensen, gedrang, een gevoel van statisch geknetter. Ik zag de mensen elkaar omhelzen, hoorde hen roepen: ‘Eindelijk! Eindelijk kunnen we zelf regeren over ons land!’ Het was als een lied, vrolijk en hoopvol, en ik weet nog dat ik dacht: misschien, misschien is dit het begin van iets goeds, ook voor mij.

‘“We zullen Hezbollah vernietigen en Libanon zo’n twintig jaar in de tijd terugzetten,”’ citeerde Walid een Israëlische generaal. ‘Dat zeiden ze. Twintig jaar. De luchthaven, de grote wegen en bruggen hebben ze verwoest. Zelfs de zee is versperd.’ Walids gestalte stak af tegen de hemel. Vanaf de laadvloer keek hij op ons neer, onze bode uit de stad.

In de korte tijd dat ik hierboven woonde, was mijn ongerustheid afgenomen. Steeds vaker waren er momenten vol vertrouwen, opgeroepen door bijzaken: dwalend licht op de muur in de woonkamer dat precies om twaalf uur het schilderij belichtte dat ik daar had opgehangen. Of de stille aanblik van het landschap dat ruimhartig verlaten onder een stralend blauwe hemel over heuvels, dalplooien en bergketens trok. Of wanneer ik onverwachts aan een vergeten lied moest denken dat me ineens weer met tekst en melodie te binnen schoot. Ik werd ’s nachts nog maar zelden wakker, voelde me zelfs meestal uitgerust, en ik kon me nog maar nauwelijks voorstellen hoe het was toen ik dacht dat de bodem onder mijn voeten elk moment kon wegzakken en me zou meesleuren in een diepte waarin ik nooit zou ophouden met vallen.

Het had vast ook te maken met de vele dingen die er in en om het huis te doen waren. Ik bracht mijn dagen door met het afschuren van het hout van de vensterbanken, die vroeger ooit blauw waren geverfd, inspecteerde dakpannen, draaide schroeven in deurposten en stellingkasten aan, veegde stof van meubels, van elke vensterbank, van elk scheef raamkozijn en viel ’s avonds uitgeput in bed. Het huis veranderde me zoals het zelf veranderde. Vroeger was het terrein uitgestrekt en verzorgd geweest, maar in de loop der jaren was de natuur verder opgerukt, hadden onkruid en dicht gras de heerschappij over het toegangspad en de weg naar de straat overgenomen, groeide er klimop op de oude muren en vensterbanken, woekerden hagen en bomen alle kanten op.

Op sommige avonden, als ik voor het huis zat terwijl de cipressen als schaduwdansers in de schemering bewogen, had ik het bevrijdende gevoel dat niets – noch de muskieten, noch de verre oorlogsgeluiden – de afzondering die ik hier gevonden had, kon verstoren.

Die dag in augustus 2006 zat ik in de tuin te wachten tot het middag werd. Walid kwam altijd redelijk stipt naar het kruispunt, en ook ik had weer een paar dingen bij hem besteld. Aangezien de Israëli’s het land op grote schaal onder vuur namen om, zoals ze zeiden, wraak te nemen voor de ontvoering van twee soldaten, had hij ons gevraagd grotere hoeveelheden tegelijk te bestellen omdat hij niet wist of de route de komende tijd nog toegankelijk zou zijn.

Toen ik opschrok uit mijn gedachten, zag ik tot mijn verrassing een donkere vlek. Hij zat op de stenen plaat naast me en er zwermden vliegen omheen. Hoelang had ik zitten mijmeren over Walid en zijn sombere verhalen? De hagedis had zich daar net nog in de zon liggen koesteren. Nu was hij verdwenen, en alleen de vlek en de vliegen verraadden dat er iets gebeurd moest zijn. Ik kon niets ontdekken wat op strijd wees, niets wat de afwezigheid van de hagedis verklaarde. Alleen die lege plek in een vierkant van licht.

De vogel zag ik omdat hij me verblindde. Hij zat op de bovenste tak van de appelboom, zijn veren reflecteerden het zonlicht. Een shikra. Wat was hij mooi! En zo groot! Hij had iets fiers. Een houding die hem afstandelijk en waardig tegelijk deed lijken, als een oude koning. Hij zat daar op die tak in zijn felle verenkleed, dat nauwelijks waarneembaar trilde in de wind die door de bladeren ging. Scherpe klauwen, een sterke grijze snavel en ogen met de kleur van zwarte parels die verte uitstraalden. De rust in zijn blik bevreemdde me, want ik wist dat die ogen alles opnamen, alles zagen: de dansende lichtpuntjes op de daken van huizen honderden meters verder, het wegschieten van een muis tussen de stenen, Walids zwarte pick-up, die nog kilometers verwijderd was en die vandaag een andere route nam dan anders. En mij. Natuurlijk zag hij mij. Hij bekeek me met een onverschilligheid die me kwetste, zoals ik geïrriteerd constateerde. Hij had een arrogantie waardoor ik me klein en onbetekenend voelde, terwijl hij onbenaderbaar en onaantastbaar leek. Ik weet zeker dat hij mijn onbehaaglijke gevoel bespeurde toen ik naar hem keek en besefte dat hij hier was geweest, in mijn tuin, en dat hij iets had weggegraaid zonder dat ik het had kunnen waarnemen. Zijn imposante verschijning stond in grof contrast met de geluidloosheid waarmee hij te werk moest zijn gegaan. Zelfs zijn schaduw had ik niet opgemerkt.

De rover moest de windvlaag gevoeld hebben voor die kwam. Een weersomslag in een oogwenk. In één enkele, vloeiende beweging spreidde hij zijn vleugels uit, doorkliefde de lucht en verdween in de verte. Toen voelde ik hem ook, de wind die over de heuvel kwam.

Toen ik jonger was, na onze terugkeer uit Duitsland, had ik met mijn oma in een klein huis in een wijk in Oost-Beiroet gewoond. Toen hield ik van die momenten – de droomachtige vluchtigheid van de stilte voor de storm. Dan leek alles stil te staan, de omgeving elektrisch geladen, oude kranten wervelden over stoepranden, verwelkte appelbloesemblaadjes dansten in de goten, moederhanden sloten zich om kindervingers, trokken de kinderen naar binnen, en Jafar, die niet ver weg woonde, rende door de straat naar mijn raam en riep: ‘Amin, we moeten de tekenaar vinden voor de wereld ten onder gaat!’

Met de aanwakkerende wind kwamen er wolken aan de hemel die het blauw omsingelden. Verdrongen, vergeten gewaande beelden doemden op in mijn herinnering: Jafar en ik voor een afbrokkelende lemen muur op de vlooienmarkt, hoe we geld zaten te tellen dat we bijeengezwendeld hadden. Jafar, die aan één oog blind was en toch een geboren privédetective was, want hij kon mensen opsporen die niet gevonden wilden worden. En mijn oma. Zoals ze het raam dichtdeed, in bed ging liggen en de deken over haar hoofd trok wanneer er een storm door de straten en haar brein raasde.

Ze kwamen even later. Ik was al zo aan de stilte gewend dat ik opsprong bij het motorgeronk. Toen ik naar buiten stapte in de regen, stopte Walids zwarte auto net bij de toegang naar de weg. Mijn eerste gedachte was dat het slechte weer hem ertoe had gebracht de huizen ditmaal afzonderlijk langs te rijden. Maar toen ging het portier aan de passagierskant open en stapte er een vrouw uit. Onder haar jas droeg ze een zwart gewaad waarvan de zoom de grond raakte toen ze gebukt door de regen liep. Ze had een buidel in haar hand. Ik herkende haar. Ze was oud geworden.

‘Hallo, Amin,’ zei Umm Jamil.

Terwijl ze haar kletsnatte jas aan de haak naast de deur hing en in de woonkamer ging zitten, deponeerde ik de bij Walid bestelde spullen in de keuken, zette theewater op, ging op zoek naar koekjes, noten of iets anders wat ik haar zou kunnen aanbieden. De regen kletterde tegen de ruiten.

Later, toen we tegenover elkaar zaten en Umm Jamil me het bericht van de dood van mijn oma had overgebracht, keek ze me over de dampende thee aan. Misschien had ik wezenloos of afwezig gekeken, want ze vroeg, zachtjes en zonder aan te dringen: ‘Heb je begrepen wat ik zei?’

‘Ja.’

‘Het kwam voor ons allemaal totaal onverwacht,’ zei Umm Jamil. ‘Niemand hield er rekening mee.’

‘Heeft ze in het ziekenhuis gelegen? Was ze… ziek?’

‘Nee. Ze is vredig ingeslapen. Ze was thuis. Yara en ik hadden afgesproken samen te ontbijten. Ik heb haar gevonden.’

Yara. Ik had haar nooit bij haar voornaam genoemd. Voor mij was ze altijd alleen teta, oma, geweest.

Ik voelde dat Umm Jamil op mijn gezicht een gemoedsbeweging zocht, een begrijpelijke emotie achter de starheid die ik in haar ogen uitstraalde.

‘Hoe gaat het, Amin? Kan ik iets voor je doen?’

‘Dank u,’ zei ik zachtjes, ‘ik red me wel.’ En na een korte pauze voegde ik eraan toe: ‘Bedankt dat jullie er altijd voor haar waren.’

Ze nam me zwijgend op. Mogelijk met het stille verwijt: in tegenstelling tot jou. Maar toen zei ze: ‘Wat gebeurd is, is gebeurd. Ik ben niet gekomen om daarover te oordelen. Jij had je redenen om je van haar af te keren.’ Ze gaf die uitspraak de ruimte, alsof stilte hem meer geloofwaardigheid verleende, boog zich naar voren, nam een slok van haar thee en voegde eraan toe: ‘Maar ik wil dat je weet dat je teta je altijd heeft beschermd. Haar leven lang. Ze was ervan overtuigd dat de weg die ze daarbij koos de juiste was.’

Ik herinner me nog de geur van het parfum dat Umm Jamil die dag ophad. Muskus en een vleugje jasmijn. Alleen al die lucht riep honderden herinneringen op. Haar hier zien zitten was verwarrend. Alsof mijn huis de foyer van een theater was en zij, vele jaren ouder, na afloop van de voorstelling onopgemaakt uit de kleedkamer was gekomen.

‘Ik moet je de groeten doen van Abbas,’ zei ze. ‘Van hem en de anderen. Abu Amar, Nadja, Fida, ze betuigen allemaal hun medeleven.’

In deze ruimte, die me tot dan toe een warm hol had toegeschenen, veroorzaakte de klank van die namen kippenvel op mijn armen. Umm Jamil merkte het. Ze boog zich over de tafel en raakte mijn hand aan. Blauwe aderen onder een gerimpelde huid. Ouderdomsvlekken op de rug van haar hand. Ik durfde haar niet in de ogen te kijken.