Bibi Dumon Tak

De dag dat
ik mijn naam
veranderde

==

==

==

==

Amsterdam 2020

© Bibi Dumon Tak, 2020

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Omslagillustratie © Mischa Keijser

==

ISBN 978 90 445 4272 1 / NUR 301

==

www.degeus.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

And I curse the man that made you what you are today

I hope he dies a thousand times, a thousand ways

Your eyes are filled with tears, sis let’s go out of here

’Cause I love you, baby sister, let’s go home.

==

Dolly Parton

1

Ik hoorde mijn naam noemen. Even dacht ik dat hij door een speaker kwam, maar toen ik opkeek zag ik een vrouw in de deuropening staan. Ze knikte me toe. Haar gezicht kan ik me niet herinneren, maar haar handdruk was als die van een klauw waarvan je weet dat hij niet meer los zal laten. Ze droeg een leren rok tot over de knieën, daarboven een blouse die tot op de laatste knoop gesloten was, waardoor de huid van haar hals net als bij een oorgier over de kraag heen viel. Ze was niet de assistent, maar de notaris zelf. Ik liep achter haar aan en nam plaats op een stoel die veel te laag was voor de tafel. Er stond een doos met tissues klaar, maar ik wist al dat ik die niet zou gebruiken. Ze herhaalde mijn naam nog eens. Namen veranderen niet. Ze blijven wat er ook gebeurt altijd hetzelfde. Hoeveel tijd er ook voorbijgaat. Twee minuten of honderd jaar, een naam is en blijft zoals hij ooit voor iemand is bedacht. Gezichten slijten, of verdwijnen helemaal, namen niet. Maar sommige gezichten zou je voor altijd, voor de rest van je levensdagen op je netvlies willen bewaren, zoals jouw gezicht, Lize. Jouw gezicht wil ik blijven zien. Jouw gezicht zodra ik mijn ogen open, jouw gezicht als beginscherm van iedere nieuwe dag die ik vanaf vandaag moet leven zonder jou.

De notaris nam het testament erbij en begon eruit voor te lezen. Ik moest me beheersen niet op mijn knieën op de stoel te gaan zitten om te voorkomen dat de woorden over mijn hoofd heen zouden waaien. Ik greep me aan de rand van de tafel vast toen de notaris aan een lange en ingewikkelde uitleg van het testament begon. Ze vertelde wat er van me werd verwacht en dat het veel tijd zou kosten om alles in dit complexe geval voor elkaar te krijgen. Je had ons moeten zien zitten, Lize, de oorgier op haar hoge leren troon en ik weggezonken in een kuil achter haar bureau.

Ze waarschuwde me voor de vele problemen die me te wachten stonden. Ik zou kunnen overwegen het bewind aan haar over te dragen, het zou wel wat kosten, maar er zou me ook veel bespaard blijven. Ik gedroeg me die ochtend in het kantoor van de oorgier niet als executeur-testamentair, maar als aas. Ik luisterde terwijl ik niet bewoog en probeerde uit alle macht te begrijpen wat ze nu werkelijk te zeggen had.

‘Het lijkt me verstandig wanneer we de ex-man van uw zuster niet uit het oog verliezen.’ Ik knikte haar vanuit mijn kuil toe. ‘Het draait hierbij uiteindelijk om minderjarige erfgenamen,’ vervolgde ze, ‘en de vader van die erfgenamen is verantwoordelijk voor hen. We kunnen hem daarom maar beter bij de afhandeling betrekken.’ De oorgier gebruikte geen namen, alleen functies. Maar misschien was dat gebruikelijk in deze bedrijfstak om vergissingen te voorkomen. Zij zou, stelde ze voor, de zaken met mijn ex-zwager kunnen afhandelen, ze had er zelfs al met hem over gesproken.

Vanuit mijn kuil begon ik te rekenen wanneer dat gesprek dan moest hebben plaatsgevonden. Er zaten drie dagen tussen de uitvaart en mijn bezoek aan dit kantoor. Twee dagen daarvan vielen in een weekend. Dat betekende dat hij, wiens naam ik niet zal noemen, en de oorgier op het eerst mogelijke moment na jouw dood, Lize, contact met elkaar hadden gezocht. Ze leken een plannetje te willen smeden om mij, samen met jouw testament, buitenspel te kunnen zetten.

De man wiens naam ik niet zal noemen – moge zijn ziel branden zolang de aarde draait – had bedongen dat de erfgenamen, jouw jongens, Lize, het huis waarin hun bed stond, waar hun speelgoed lag, en waar hun huisdier nog woonde, niet mochten betreden zolang ik, de executeur, daar aanwezig was. De oorgier wilde daarom, om de voortgang niet te belemmeren, de taken van mij overnemen. Ik, het kadaver in de kuil aan de overkant van haar bureau, zou haar jouw huissleutel moeten geven opdat zij samen met de man wiens naam ik niet zal noemen – moge de aarde openscheuren daar waar hij zijn voeten zet – jouw spullen zonder problemen aan de erfgenamen kon overdragen.

De oorgier was bijna begonnen mijn ogen eruit te pikken toen ik eindelijk de moed had mijn spullen bij elkaar te zoeken en te maken dat ik wegkwam uit haar kantoor.

‘Denk er maar over,’ had ze me bij het afscheid in de hal gezegd, ‘ik zal niet het volle tarief rekenen.’

Ik kon haar de hele week, behalve op woensdagen, bellen. Ik moest begrijpen dat hij ook pijn had. Hij, de man wiens naam ik niet zal noemen – moge de lucht die hij inademt bevolkt zijn met vliegjes – had ook pijn. Lize, hoorde je dat? Hoorde je dat de notaris dat zei? Of heb ik het verzonnen? Ze had die pijn door de telefoon gehoord in zijn stem. Ze wilde hem gauw, zonder dat ik daarbij was, uitnodigen bij haar op het kantoor om over jouw laatste wil te praten. En weet je hoe ze die wil van jou noemde? Ze noemde het wensen. Het waren maar wensen.

Eenmaal thuis las ik het testament opnieuw, met jouw stem in gedachten, Lize. Dat hielp mijn bloed weer te laten stromen. Ik stond als het ware op uit mijn kadaverschap. Ik las daarna alles wat ik op het internet kon vinden over de taken die mij waren toevertrouwd. Ik zette vragen op papier. Vragen die ik niet de oorgier zou stellen, maar een onafhankelijke notaris.

De volgende ochtend al belde ik met de notaristelefoon. Ik werd doorverbonden met een jurist en begon aan mijn verhaal. Ik denk dat we elkaars namen op dat moment niet hadden verstaan, of misschien hebben we ze niet eens genoemd, maar toen ik aan het deel was begonnen waarin ik mijn twijfel uitte over de goede bedoelingen van de notaris die eerst jij en daarna ik had ingeschakeld zei de stem aan de andere kant van de lijn dat zij die notaris in kwestie was. Lize, ik zweer het, ik had de oorgier aan de lijn. Het was woensdag, haar vrije dag van kantoor.

Toen ik jouw huis die middag na het telefoontje met de oorgier weer binnenstapte verdwenen alle rechten en plichten die ik had naar de achtergrond. Op de mat achter de deur lag de poes te wachten, er stond een afwas, er slingerden nog gedragen kleren van de jongens rond die ik in de wasmachine stopte. Ik draaide een was, maar ik besloot de fleecedeken er niet bij te stoppen waaronder jij was doodgegaan. Jouw geur wilde ik zo lang mogelijk bewaren, Lize. Ik moest die dagen telkens keuzes maken terwijl ik dat eigenlijk nog niet kon. Iedere beslissing komt te vroeg. Ik was zo bang spijt te krijgen. Maar spijt krijg ik toch. Ik weet alleen niet wanneer en in welke mate. En ik hád al spijt. Zo’n spijt. Ik kon me niet voorstellen dat ik die ooit zou kwijtraken. Dus probeerde ik er niet aan te denken waardoor ik er juist steeds aan dacht.

==

Vier dagen voor Lize stierf heb ik haar laten vallen. Alsof ik haar de dood had aangedaan. We waren naar Gent gereden. Lize achter in de auto gewikkeld in een deken. In dat ziekenhuis werd haar nog iets experimenteels aangeboden. Haar laatste allerlaatste strohalm terwijl ze al aan het sterven was. Een strohalm die ze mee zou trekken naar de sterren.

Ik hielp Lize uit de auto. Nee, ze stapte er zelf uit. Het was 6 januari en er viel natte sneeuw, de hele dag door. We hadden een rolstoel meegenomen. Opgehaald bij zo’n winkel waar je liever niet wilt komen. Lize heeft maar één keer in die rolstoel gezeten en dat was die dag toen we door de verpletterende buien naar haar strohalm reden die allang was losgespoeld uit de doorweekte aarde.

Het gesprek in de spreekkamer verliep niet zo vlot. Deze afdeling, in een afgelegen vleugel van het ziekenhuis, was op zoek naar wanhopige patiënten, maar de blik van de jonge arts was er een van mededogen. Zelfs een kwakzalver zou weten dat er bij Lize niets meer te experimenteren viel. Toch benaderde hij haar serieus en liet hij haar een vragenlijst invullen. Ik zag aan Lize dat ze de vragen niet goed begreep. De arts legde het geduldig uit en ik herhaalde het in nog simpeler woorden. Er zouden twee groepen zijn. De ene groep kreeg een placebo, de andere een nieuw medicijn. Wie wat kreeg zou natuurlijk niet bekend zijn. Lize zette haar handtekening onder het formulier op de plaats van de patiënt en ook alvast op de plaats van de arts. Hoe meer handtekeningen hoe meer kans. Ik pakte de pen uit haar hand en zei dat het goed was. Dat we hier klaar waren.

We gingen terug naar de auto. En toen gebeurde het. Lize viel. Door mijn schuld. Lize viel uit de rolstoel voorover op straat. Als ik eraan denk wil ik direct opnieuw beginnen. Het niet tot die val laten komen. De scène in mijn hoofd opnieuw afspelen met een betere afloop, maar telkens valt Lize weer en komt ze op haar handen en knieën op het asfalt terecht. Ze heeft een schaafwond op haar handpalm. Ik zet haar terug in de rolstoel. Ze is zo licht, dat kost geen moeite. Haar gezicht wil huilen, maar daar heeft ze de kracht niet voor. Ze wrijft over haar knieën. Er valt natte sneeuw op ons. Ik blaas op haar hand. Er is geen bloed te zien. Ik leg mijn handen op haar knieën. De sneeuw smelt weg in haar spijkerbroek. We waren met de voorwielen van de rolstoel blijven haken achter een randje dat ik niet had gezien. Ik loop door. De auto staat honderd meter verderop. Ik duw met een hand terwijl ik Lize’s schouder met de andere vasthoud om te voorkomen dat ze opnieuw voorovervalt. Ik wil huilen. Ik kan niet verdragen dat ik Lize heb laten vallen. De sneeuw maakt ons natter dan regen. Nog voor we bij de auto zijn begin ik opeens te lachen. Ik zie Lize gelanceerd worden als een poppetje uit een tekenfilm. Ik loop te gieren achter die rolstoel. Ik kan niet sturen met één hand. Ik hang dubbel over de handvatten heen. Ik kan het Lize niet uitleggen. Ik dacht tussen de lachstuipen door: dat komt later wel, dat ik het kan uitleggen, maar dat moment kwam niet meer. Hoe vaak ik de scène ook terugdraai, Lize blijft maar vallen, en haar gezicht daarna, dat gezicht dat zonder geluid blijft roepen.

We reden terug. We kochten een waterijsje tegen de misselijkheid bij een benzinepomp. En almaar de natte sneeuw die viel en de voorruit als koude klodders spuug bedekte. Ze zei: ‘Anna.’

Ik zei: ‘Wat.’

Ze zei: ‘Ik ga ermee kappen.’ Ik was allang niet meer aan het lachen. Ik keek in de spiegel. Hoe vaak had ik haar gezicht de afgelopen twee jaar al niet op die manier gezien? Ze zei: ‘Anna, straks krijg ik een neppil.’ Ik knikte.

Ze zei: ‘En ik zal het nooit weten.’ Zo reden we naar huis en zo kroop de spijt van die dag bij mij als inkt naar binnen om er een bladzijde te schrijven waaraan ik nooit, hoe vaak ik het ook zou proberen, iets zou kunnen veranderen.

==

Ik schoof die dagen in Lize’s huis met spullen. Ik legde tekeningen op een stapel, aaide de poes, gaf planten water, trok Lize’s kleren aan, zette thee en koffie en weer thee, sorteerde de post, liet een taxateur komen, ging op bezoek bij haar buren en verder kon ik niets beginnen omdat Lize’s jongens onbereikbaar waren geworden. De man wiens naam ik niet zal noemen – mogen de sterren doven daar waar hij naar de hemel kijkt – verbood mij verder contact met hen op te nemen. Post zou niet worden beantwoord, verzekerde hij me, de telefoons werden afgesloten, en een bezoek aan hun moeders huis was uitgesloten zolang ik daar aanwezig was. Alleen de oorgier, die hij anders noemde, zou de zaak van mij kunnen overnemen. Stond ik dat niet toe, dan zou hij de erfenis namens de jongens niet aanvaarden.

Tussen de stapels papieren vond ik een rapport van Lize’s huisarts. Daarin stonden de aantekeningen van de laatste maand van Lize’s leven uitgeschreven. Ik herkende de pillen en de doseringen, ik zag dat ze meer pijn moet hebben gehad dan ze heeft willen toegeven. Dat ze niet dood wilde, stond er, terwijl uit alles bleek dat haar dagen waren geteld. Iedere zin in het verslag bracht me dichter bij haar einde, tot ik ineens zijn naam zag staan, de naam van de man die ik niet zal noemen – moge het springtij hem tweewekelijks overspoelen. Wat deed zijn naam daar? Zelfs die van Lize werd nergens genoemd. Er stond alleen: Heeft pijn. Is misselijk. Is niet van het idee af te brengen naar Gent te willen gaan. Wat deed die naam daar dan? Hij dook als een ziekte tussen de medicamenten op. Een naam die alle werking van alle pijnstillers op aarde teniet zou doen, want aan zijn stervende ex-vrouw, zo stond er in een korte zin vermeld, had hij laten weten dat haar kinderen na haar dood hun ouderlijk huis nooit meer zouden mogen betreden. Ik las de zin een paar honderd keer opnieuw. Het was een bijzinnetje in een langere zin, die afsloot met het advies de dosis morfine te verdubbelen.

Ik vond tussen de papieren ook nog een verslag van een psycholoog die had opgetreden als mediator. Ook zij maakte melding van de uitspraak van de man wiens naam ik niet zal noemen – moge al het drinkwater dat hij tot zich neemt verzadigd zijn van drek. Hij bleek die uitspraak ook in het bijzijn van de mediator te hebben gedaan. Haar verslag was iets uitgebreider dan dat van de arts. Hierin stond verder nog vermeld dat het contact met de tante van deze kinderen zou worden beëindigd nadat hun moeder was gestorven. Die tante was ik. Lize’s jongens hadden er maar een, dus daarover kon geen twijfel bestaan. Ook hun grootmoeder zouden ze niet meer mogen zien. Lize moest dus sterven in de wetenschap dat alles erop was gericht om haar jongens hun moeder zo snel mogelijk te laten vergeten.

Ik legde de rapporten terzijde en wilde op dat moment maar één ding: de oorgier samen met de man wiens naam ik niet zal noemen – moge spinrag zijn hersenen bekleden – als levend aas tussen de paardenbloedzuigers in het water laten zakken. De oorgier had aan Lize’s sterfbed gezeten om haar testament op te maken. Zij kende niet alleen Lize’s wensen, maar ook haar intentie. Ieder testament heeft een intentie, en wat de oorgier had gedaan was die intentie net als Lize zelf doodverklaren.

2

We heten naar de zusjes van onze grootmoeder die ooit met haar familie uit Tsjecho-Slowakije is gevlucht. Broz was hun achternaam. Mijn grootmoeder kwam terecht in Berlijn, waar haar ouders een café begonnen. Het werd bezocht door andere vluchtelingen uit de stad. Ze kwamen uit Rusland, Polen en Joegoslavië. ‘Vertel nog eens,’ vroeg ik oma altijd, maar dat wilde ze niet. Alleen over die voettocht door de bergen wilde ze wel iets zeggen. Die begon op de ochtend van haar tiende verjaardag in 1922.

‘Er was een oude handkar,’ vertelde ze, ‘waarop we de spullen verzamelden die we mee wilden nemen naar ons nieuwe land.’ Terwijl ze vertelde breide ze altijd een kledingstuk zonder te kijken wat ze deed.

‘Maar we konden niet veel meenemen,’ ging oma verder.

‘Waarom niet?’

‘Omdat mijn broertje ziek was. Ze dachten dat hij dood zou gaan. En er was al een kind gestorven.’

‘Dus moesten jullie kiezen.’

‘Niet echt kiezen, natuurlijk, want ouders kiezen altijd voor hun kind en niet voor spullen.’

‘Daarom konden jullie verder niks meenemen, behalve die broer?’ En dan volgde voor mij het ongelofelijkste deel van het hele verhaal.

‘Nee,’ zei oma dan, ‘we konden daarom van alles maar één ding meenemen. Voor ieder één mes, één bord, één kopje, één lepel en één vork. Wat te eten. Kleren hadden we aan. De rest lieten we achter. Om de beurt duwden we die kar over de paadjes, langs afgronden, over rotsen en door sneeuw. En telkens keken we onder de dekens of mijn broer nog leefde.’

Ik kon daar niet over uit. Dat die broer op een kar op sterven lag was één ding, maar dat je van alles één exemplaar bezat kon ik niet bevatten. Telkens legde oma Broz geduldig uit dat ouders hun zieke kinderen nooit inwisselden voor spullen.

Haar broer bleef uiteindelijk leven. Maar haar moederstaal heeft mijn oma nooit meer gesproken. Alleen wanneer ze haar breiwerk opzette hoorde ik haar in het Tsjechisch tellen. Wanneer ze vloekte, deed ze dat in het Duits, en tegen mij sprak ze Nederlands met een accent dat ik na haar dood nooit meer bij iemand heb gehoord.

==

Op de dag van Lize’s geboorte waren mijn broer en ik niet naar school gebracht maar naar oma Broz. Ieder moment kon ons broertje worden geboren. We wisten het zeker. Het werd een jongen die Roeland zou gaan heten. We zaten aan tafel te puzzelen toen oma vanuit de keuken met een dienblad de kamer binnenkwam. Ik herinner me vooral hoe ze met haar voet de deur wijder openduwde en even op de drempel bleef staan. Er lagen beschuiten met muisjes op het dienblad. Maar de kleur van de muisjes konden we nog niet zien. Het was een ijskoude middag in januari. De verwarming tikte en we verwachtten ieder moment sneeuw. Toen oma even later het dienblad op de tafel zette zag ik dat de muisjes roze en wit waren.

‘Jullie hebben een zusje,’ zei ze, ‘en ze heet Lize.’ Ik vond het knap dat mijn oma met die kleur muisjes goed had gegokt. Ze schonk thee in met veel melk en suiker. Ik begreep niet waar die naam Lize vandaan kwam. Als het een meisje werd, wat het volgens ons dus niet zou worden, zou ze anders heten. Hoe, dat weet ik niet meer precies.

Oma Broz pakte een oude foto uit een la. Ze zei dat het de enige foto was waarop ze allemaal stonden. Haar hele familie, zoals die oorspronkelijk was. Ze wees op haar ouders, op haar moeder, die in verwachting was van haar broer. Op zichzelf. Ze was nog een peuter, en ze zat boven op een houten tafel waar haar moeder haar vasthield. Oma Broz noemde daarna de namen van haar oudere zusjes en wees hen een voor een aan. ‘Dat is Anna,’ zei ze. Ik had nog nooit een foto gezien van het meisje naar wie ik was vernoemd. Ze leek helemaal niet op mij. Ze was blond met lichte ogen. ‘En dit is Lize,’ zei ze. Er stond een engelachtig meisje van acht jaar in een witte kanten jurk naast de tafel waarop mijn oma zat. Ze sprak de naam Lize heel zorgvuldig uit. Niemand zou dat ooit zo mooi doen als oma Broz. Het klonk als vallend glas. Ik vroeg waar Lize nu was, omdat ik nog nooit over haar had gehoord. Oma Broz vertelde dat Lize stierf vlak nadat de foto was genomen. Ze herinnerde zich haar alleen maar van dit plaatje. Na de vlucht naar Berlijn bleef Lize achter op de begraafplaats in het bergdorp waar mijn oma was geboren.

Oma Broz was voor ons alle opa’s en oma’s ineen, meer grootouders hadden we niet. Ze hield niet van Nederlanders. Haar vriendinnen kwamen uit Budapest, Berlijn, Sint-Petersburg en Warschau. Mijn grootvader had haar tijdens een fietstocht door Duitsland zien staan voor het internationale café van haar ouders. Hij kneep in de remmen, keerde om, bestelde iets te drinken en ging niet meer weg. Nou, hij ging wel weg, maar hij nam haar mee. Zo kwam zij in Nederland. En ze bleef toen hij op jonge leeftijd stierf. Ik denk dat ze de herinnering aan hem niet wilde verliezen. En een huis verlaten, dat had ze al eens eerder gedaan. Dus zat ze aan de Nederlanders vast. Jullie, zei ze altijd. Jullie brood, jullie weer, jullie stoep. Ze had iets tegen onze trottoirs. De tegels lagen nooit goed, ze verzakten, ze lagen scheef, er vormden zich plassen op voor haar deur, er groeide onkruid in de randjes, ze werden nog eens haar dood, die Nederlandse tegels. Als je er niet over struikelde zonk je er volgens haar wel tussen weg. Het enige wat goed was waren wij, haar kleinkinderen.

Oma Broz was altijd blij om ons te zien. Als ze de deur opende keek ze ons vol verwachting aan, ook al waren we de week ervoor nog bij haar geweest. ‘Je bent alweer gegroeid, um Gottes willen,’ zei ze altijd. En ze bleef het zeggen, ook nadat ik was uitgegroeid, want vanaf die tijd begon zij te krimpen. Bij oma Broz was ik thuis omdat er nooit iets veranderde. Haar Belinda’s met mentholsmaak, haar zelfgebakken kruimeltaart, haar afkeer van witte bloemen omdat die wegvielen tegen de muur, haar eeuwige breiwerk. Jedna, dva, tri, ctyri, zo zette ze haar steken op. Truien, sokken, wollen winteronderbroeken, mutsen, sjaals, wanten en pannenlappen. Een voor een waren we aan de beurt voor iets nieuws.

‘Weten jullie dat ik mijn bezoek ooit een keer heb verrast bij de koffie,’ vertelde ze toen we de beschuit met muisjes voor Lize’s geboorte opaten. ‘Het was oorlog en er was niet zoveel te krijgen in Rotterdam. De koffie was namaak en er was geen melk en geen room. En toch kreeg het bezoek van mij koffie met room.’

‘Hoe dan?’ vroegen mijn broer en ik. En oma vertelde dat ze het bezoek melk uit haar eigen borst had gegeven. Ze had genoeg voor haar baby, dus daar kon best een beetje vanaf voor haar vrienden. Die mensen wilden natuurlijk direct weten hoe ze aan die heerlijke koffieroom was gekomen en oma had verteld dat ze zo haar eigen adresjes had.

‘Niet,’ zeiden wij. Maar oma Broz knikte. Ik probeerde me voor te stellen hoe oma in de keuken haar borst boven al die kopjes had gehouden en er telkens even in had geknepen. En hoe ze daarna haar blouse weer had dichtgeknoopt, het dienblad had opgepakt en de kamer in was gelopen. Net zo triomfantelijk als ze even daarvoor bij ons Lize’s komst had aangekondigd.